Từ quyền công dân theo nơi sinh đến cuộc chiến mới quanh cánh cổng xin visa
Quyền công dân theo nơi sinh là nguyên tắc hiến định quy định rằng hầu hết mọi người được sinh ra trên lãnh thổ Mỹ, nếu thuộc quyền tài phán của nước này, đều đương nhiên trở thành công dân Mỹ và được bảo vệ đầy đủ các quyền chính trị – pháp lý kèm theo.
Ngày 6-8, Donald Trump ký hai sắc lệnh hành pháp nhắm vào nhập cư: một sắc lệnh thu hẹp phạm vi những người được hưởng quyền công dân theo nơi sinh, sắc lệnh còn lại siết chặt việc cấp thị thực cho người bị cho là sang Mỹ để sinh con lấy quốc tịch cho trẻ. Cốt lõi ở đây không phải “xóa” quyền hiến định, mà là dời chiến tuyến ra trước cửa lãnh sự, nơi visa du lịch bị nhìn bằng con mắt nghi ngờ thường trực. Đây là chiến lược vòng vo: khi không thể sửa Tu chính án thứ 14, Nhà Trắng tìm cách cắt nguồn người có thể dựa vào quyền này ngay từ đầu.
Du lịch sinh con Mỹ: Lợi dụng chính sách hay cái cớ để siết chặt visa Mỹ?
Du lịch sinh con Mỹ là cách gọi việc người nước ngoài dùng visa du lịch để vào Mỹ với mục đích chính là sinh con, để đứa trẻ được hưởng quyền công dân theo nơi sinh, qua đó mở cửa định cư và phúc lợi dài hạn. Đây không phải một chính sách mà là hành vi lợi dụng chính sách quốc tịch hiện hành.
Theo ước tính dựa trên điều tra dân số, mỗi năm có khoảng 20.000–26.000 ca sinh trong tổng số 3,5 triệu ca sinh ở Mỹ bị cho là thuộc diện du lịch sinh con. Trong số đó, số liệu chính phủ ghi nhận 9.600 ca sinh năm 2024 mà người mẹ có địa chỉ thường trú ở nước ngoài. Con số này đủ để gây chú ý, nhưng vẫn là tỉ lệ nhỏ so với tổng số ca sinh. Vấn đề nằm ở chỗ chính quyền Trump sử dụng hiện tượng này làm lý do chính trị để siết chặt visa Mỹ nói chung, khiến mọi phụ nữ mang thai hoặc đến gần ngày sinh đều có thể bị nhìn như nghi phạm ngay tại quầy phỏng vấn.
Quyền công dân theo nơi sinh: Nguyên tắc hiến định khác gì câu chuyện du lịch sinh con?
Cần tách bạch quyền công dân theo nơi sinh với du lịch sinh con Mỹ. Quyền công dân theo nơi sinh là nguyên tắc jus soli được ghi trong Tu chính án thứ 14: ai sinh ra trên lãnh thổ Mỹ và thuộc quyền tài phán của nước này đều là công dân, trừ một số ngoại lệ hẹp như con của nhà ngoại giao. Đây là nền tảng của luật quốc tịch Mỹ, bảo đảm mọi người sinh ra trên đất Mỹ có cơ hội bình đẳng tham gia tương lai đất nước.
Ngược lại, du lịch sinh con chỉ là một cách khai thác khoảng trống chính sách, không thể vì nó mà đánh đồng toàn bộ quyền công dân theo nơi sinh. Khi một sắc lệnh Trump tuyên bố mở rộng các trường hợp không được hưởng quyền công dân theo nơi sinh, trong khi vẫn viện dẫn du lịch sinh con như cái cớ trung tâm, ranh giới giữa xử lý hành vi gian dối và thu hẹp quyền hiến định trở nên mờ đi. Nguy cơ là những ngoại lệ vốn hiếm hoi bị kéo giãn, biến một nguyên tắc rõ ràng thành vùng xám đầy tranh cãi.
Sắc lệnh Trump: Siết chặt visa Mỹ và mở rộng nhóm bị loại khỏi quyền công dân
Sau khi Tòa án Tối cao bác sắc lệnh đầu tiên nhằm trực tiếp hạn chế quyền công dân theo nơi sinh và giữ nguyên cách hiểu rộng của Tu chính án thứ 14, chính quyền Trump chuyển hướng: thay vì tấn công thẳng vào quyền công dân của trẻ sinh ra trên đất Mỹ, hai sắc lệnh mới nhắm vào khâu tiền nhập cảnh. Bộ Ngoại giao và Bộ An ninh nội địa được yêu cầu ban hành hướng dẫn để phát hiện, ngăn chặn các trường hợp bị xem là du lịch sinh con ngay từ giai đoạn xin visa và làm thủ tục nhập cảnh.
Trên thực tế, luật Mỹ vốn cho phép viên chức lãnh sự từ chối cấp thị thực nếu xác định mục đích chính của chuyến đi là sinh con để lấy quốc tịch cho trẻ, và nhân viên biên phòng cũng có thể từ chối nhập cảnh trong trường hợp tương tự. Sắc lệnh Trump vì thế không tạo ra công cụ hoàn toàn mới, mà hợp thức hóa một cách hiểu nghi ngờ rộng hơn và mở rộng định nghĩa những người không đủ điều kiện hưởng quyền công dân theo nơi sinh khi họ bị coi là khai báo sai mục đích, hoặc tham gia các dịch vụ mang thai hộ vì mục tiêu quốc tịch.
Tác động pháp lý và đời sống: Siết visa hôm nay có thành xóa quyền hiến định ngày mai?
Về pháp lý, cuộc chiến chưa dừng lại. Các tổ chức bảo vệ quyền nhập cư dự báo sắc lệnh Trump sẽ tiếp tục đối mặt thách thức tại tòa và có khả năng bị bác bỏ, bởi Tòa án Tối cao đã khẳng định quyền công dân theo nơi sinh là bảo đảm hiến định, không sắc lệnh hành pháp nào có thể viết lại điều đó. Nhưng dù có bị vô hiệu hay không, các hướng dẫn siết visa Mỹ một khi ban hành sẽ tạo hiệu ứng lạnh: người muốn sang Mỹ du lịch, khám chữa bệnh hay thăm thân trong giai đoạn mang thai đều phải cân nhắc rủi ro bị nghi ngờ sinh con để lấy quốc tịch.
Về đời sống, những gia đình trung lưu ở các nước khác từng xem du lịch sinh con Mỹ như chiến lược đầu tư tương lai cho con sẽ gặp rào cản pháp lý lẫn tâm lý. Nhìn rộng hơn, việc liên tục nới rộng nhóm “không đủ điều kiện hưởng quyền công dân theo nơi sinh” khiến nguyên tắc vốn rõ ràng bị bào mòn dần bằng những ngoại lệ hành chính. Nếu xã hội Mỹ chấp nhận logic đó, nguy cơ xuất hiện một tầng lớp trẻ em sinh ra trên đất Mỹ nhưng bị tranh cãi về quyền công dân không còn là viễn cảnh xa vời – đó chính là điều mà Tu chính án thứ 14 đã ra đời để ngăn chặn.
