Từ “ép học” đến quyền lựa chọn chương trình giáo dục
Quyền lựa chọn chương trình giáo dục là việc học sinh và phụ huynh được tự quyết định tham gia hay không tham gia các hoạt động, chương trình học bổ sung ngoài chương trình chính khóa, trên cơ sở được cung cấp đầy đủ thông tin về nội dung, thời gian, mức thu và tác động tới quá trình học tập, thay vì bị nhà trường sắp xếp hoặc ép buộc theo thời khóa biểu chung. Năm học 2026-2027, hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học tại các nhà trường được triển khai với yêu cầu rõ ràng, minh bạch về nội dung, thời gian và sự tự nguyện. Đây là bước chuyển quan trọng, chấm dứt tình trạng nhiều phụ huynh phải “nhắm mắt” cho con tham gia các lớp tiếng Anh, STEM, kỹ năng sống hay chương trình liên kết chỉ vì sợ con bị thiệt thòi. Thay vì chấp nhận bị động, gia đình nay có thể đặt câu hỏi, cân nhắc và từ chối nếu chương trình không phù hợp với nhu cầu và sức học của con.
Thông tư 85 và nguyên tắc chương trình học tự nguyện
Điểm cốt lõi của thay đổi lần này là khẳng định mọi hoạt động giáo dục theo nhu cầu đều là chương trình học tự nguyện, không được gắn với đánh giá, rèn luyện hay xét thi đua để gây áp lực cho học sinh. Thông tư 85/2026/TT-BGDĐT ban hành ngày 30-9-2026 đã làm rõ cách tổ chức các hoạt động này: chúng phải diễn ra ngoài thời gian học chính khóa và hoạt động giáo dục tăng cường, nhằm đáp ứng nhu cầu, năng khiếu, sở thích và định hướng phát triển cá nhân của học sinh. Phạm vi rất rộng, từ văn hóa, nghệ thuật, thể thao, hướng nghiệp đến năng lực số, trí tuệ nhân tạo, ngoại ngữ và kỹ năng. Theo quy định, phụ huynh và học sinh được tự nguyện lựa chọn; học sinh không tham gia cũng không được vì thế mà gặp bất lợi trong đánh giá, rèn luyện hay xét thi đua. Đây không chỉ là chi tiết kỹ thuật, mà là “hàng rào pháp lý” bảo vệ quyền phụ huynh năm 2026, buộc nhà trường phải tôn trọng lựa chọn cá nhân thay vì dùng điểm số để gây sức ép.
Minh bạch nội dung học tập: điều kiện để lựa chọn có trách nhiệm
Quyền lựa chọn chỉ có ý nghĩa khi đi cùng minh bạch nội dung học tập. Năm học này, chương trình, thời lượng, mức thu nội dung giáo dục theo nhu cầu người học phải được các nhà trường thông báo công khai và xin ý kiến tại buổi họp phụ huynh. Với các chương trình liên kết, thông tin phải được công khai trước khi tuyển sinh, trong quá trình triển khai và khi có thay đổi; nội dung công khai phải đầy đủ, chính xác, trung thực, kịp thời và nhà trường chịu trách nhiệm pháp lý về những gì mình công bố. Về mức thu, các trường công lập chỉ được thực hiện theo danh mục, không vượt mức do UBND cấp tỉnh quyết định, và mọi khoản thu phải công khai. Theo một quy định địa phương, "mức thu được thực hiện theo hướng dẫn tại Nghị quyết số 60/2025/NQ-HĐND của HĐND thành phố với mức 15.000 đồng/tiết" đối với một số hoạt động STEM và kỹ năng sống. Khi phụ huynh được thông tin trước về chương trình, thời lượng, mức thu và thời gian đón con, họ có cơ sở quan trọng để đưa ra quyết định phù hợp.
Không còn chuyện ép buộc tham gia chương trình liên kết
Một thay đổi mang tính “giải tỏa bức xúc” là quy định nhà trường không được ép buộc học sinh tham gia chương trình liên kết hoặc thu những khoản không đúng nội dung đã công khai, trái quy định pháp luật. Trước đây, nhiều chương trình tiếng Anh, toán bằng tiếng Anh, kỹ năng sống được tổ chức xen kẽ với tiết chính khóa, khiến học sinh gần như buộc phải tham gia nếu không muốn bị xáo trộn thời khóa biểu; phụ huynh phản ánh tình trạng "xếp xen kẽ" và áp lực tham gia. Năm học này, thời gian tổ chức hoạt động theo nhu cầu được phân định rõ, tuyệt đối không xếp xen kẽ với các tiết học chính khóa. Điều đó nghĩa là nếu gia đình không đăng ký, học sinh có thể ra về sau giờ học chính khóa, hoặc tham gia câu lạc bộ trông giữ ngoài giờ với mức phí được công khai, như mô hình một số trường đang áp dụng với mức 12.000 đồng/giờ/học sinh. Quyền phụ huynh năm 2026 vì thế không chỉ nằm trên giấy, mà được bảo đảm bằng cách sắp xếp thời gian và không gian học tập rõ ràng.
Phụ huynh nên làm gì để bảo vệ quyền lựa chọn của con?
Những quy định mới mở ra cơ hội, nhưng quyền lựa chọn chương trình giáo dục chỉ được bảo vệ nếu phụ huynh chủ động sử dụng. Trước hết, hãy yêu cầu nhà trường minh bạch nội dung học tập: phân biệt rõ đâu là chương trình giáo dục chung, đâu là hoạt động tăng cường, đâu là giáo dục theo nhu cầu và dạy thêm, học thêm. Tiếp theo, đọc kỹ thông tin về thời lượng, thời gian tổ chức, mức thu, đối tác liên kết, mục tiêu và cách đánh giá. Các hoạt động theo nhu cầu phải diễn ra ngoài giờ chính khóa; nếu bị xếp xen kẽ, phụ huynh có quyền đặt vấn đề với ban giám hiệu. Với chương trình liên kết, cần kiểm tra xem đã được cơ quan quản lý thẩm định, phê duyệt và nhà trường có thông báo bằng văn bản khi thay đổi hoặc chấm dứt, kèm kế hoạch bảo đảm quyền lợi học sinh hay chưa. Cuối cùng, hãy đặt câu hỏi: chương trình này có giúp con phát triển năng lực, sở thích, định hướng cá nhân trên cơ sở tự nguyện, hay chỉ làm dày thêm thời khóa biểu? Nếu câu trả lời là vế sau, mạnh dạn nói “không” là cách bảo vệ con khỏi quá tải và giữ đúng tinh thần chương trình học tự nguyện.
