Vốn xanh Việt Nam: Không thiếu tiền, thiếu hệ sinh thái hấp thụ
Vốn xanh Việt Nam là toàn bộ các dòng vốn và công cụ tài chính được huy động, phân bổ cho những dự án xanh, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững, dựa trên tiêu chí môi trường, xã hội và quản trị rõ ràng, có hệ thống theo chuẩn quốc gia và quốc tế. Theo các báo cáo khí hậu, Việt Nam cần lượng đầu tư rất lớn để chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp, nhưng các chuyên gia khẳng định thách thức lớn nhất hiện nay không phải thiếu nguồn vốn mà là thiếu hệ sinh thái tài chính đồng bộ và các dự án đủ chuẩn để hấp thụ dòng vốn quốc tế. Nói cách khác, tài chính xanh đang “đứng ngoài cửa” nền kinh tế vì cánh cửa thể chế, tiêu chuẩn và hạ tầng thị trường chưa mở đủ rộng.
Dự án xanh thiếu hấp dẫn: Vấn đề nằm ở chất lượng, không chỉ ở màu “xanh”
Điểm nghẽn của tài chính xanh Việt Nam không nằm ở túi tiền của nhà đầu tư quốc tế mà nằm ở tính hấp dẫn và mức độ chuẩn hóa của các dự án xanh. Nhiều chuyên gia chỉ ra rằng trở ngại lớn nhất hiện nay là năng lực hấp thụ vốn của nền kinh tế, chứ không phải thiếu vốn. Các dự án trong nước thường chưa được thiết kế theo chuẩn mà nhà đầu tư toàn cầu có thể chấp nhận, cả về cấu trúc tài chính lẫn phân bổ rủi ro. Ngay cả trước khi xét đến tiêu chí “xanh”, dự án phải chứng minh hiệu quả kinh tế và tính khả thi về tài chính. Một phát biểu đáng chú ý là: "Hiện nay, thiết kế và cấu trúc các dự án tại Việt Nam vẫn chưa được tối ưu để phù hợp với khẩu vị nhà đầu tư quốc tế". Yếu tố xanh, trong bối cảnh đó, chỉ là lớp cộng thêm, chứ không thể cứu một dự án yếu về nền tảng.
Vì sao vốn quốc tế chủ yếu đi đường vòng qua ngân hàng?
Một thực tế ít được nói thẳng là phần lớn dòng vốn xanh quốc tế vào Việt Nam hiện vẫn đi qua đường vòng on-lending, tức các tổ chức tài chính quốc tế cấp vốn cho ngân hàng trong nước, rồi ngân hàng cho doanh nghiệp vay lại theo tiêu chí xanh. Hệ thống ngân hàng trở thành kênh dẫn vốn chủ lực của thị trường tài chính xanh, đóng vai trò cầu nối giữa tiêu chuẩn môi trường – xã hội – quản trị (ESG), bộ tiêu chí phân loại xanh và cộng đồng doanh nghiệp. Điều này giúp giảm rủi ro cho nhà đầu tư quốc tế nhưng cũng bộc lộ một sự thật: thị trường vốn trực tiếp chưa đủ chiều sâu để họ tin tưởng rót vốn thẳng vào dự án. Khi dự án không đủ chuẩn, hồ sơ thiếu minh bạch, cấu trúc khó chuyển thành sản phẩm tài chính như trái phiếu xanh hay trái phiếu hạ tầng, vốn quốc tế buộc phải “nhờ tay” ngân hàng xử lý hộ.
Ecosystem tài chính xanh còn khuyết: Thiếu hạ tầng, thiếu trung gian chuẩn hóa
Tài chính xanh không chỉ là một sản phẩm hay một loại trái phiếu, mà là cả một hệ sinh thái gồm chiến lược, khung pháp lý, bộ phân loại xanh, cơ chế công bố thông tin và nguồn dự án chất lượng. Thị trường tài chính bền vững toàn cầu đã phát triển đa dạng với trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững, trái phiếu xã hội, trái phiếu chuyển đổi, tài chính chuyển đổi và tài chính xanh dương, trong khi Việt Nam mới ở giai đoạn xây dựng nền tảng. Ở chiều ngược lại, các sáng kiến như kế hoạch xây dựng Green Capital Conversion Hub – trung tâm chuyển hóa vốn xanh – nhằm biến nhu cầu chuyển đổi xanh thành tài sản có thể đầu tư, được chuẩn hóa, đo lường và kết nối nhà đầu tư toàn cầu, cho thấy nỗ lực tạo hạ tầng trung gian mới. Tầm nhìn đến năm 2030, mô hình này hướng tới trở thành trung tâm tài chính xanh và chuyển đổi cho các thị trường mới nổi trong khu vực.
Hoàn thiện hệ sinh thái tài chính xanh: Từ dự án đến thị trường vốn
Nếu tiếp tục nhìn tài chính xanh như một “nguồn vốn ưu đãi” để xin về chia lại, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội xây dựng một hệ sinh thái vốn xanh Việt Nam năng động. Cốt lõi là phải nâng chất lượng pipeline dự án: chuẩn hóa thiết kế, cấu trúc tài chính theo thông lệ quốc tế, tăng minh bạch dữ liệu và củng cố sức khỏe tài chính của chủ đầu tư. Song song, cần phát triển mạnh thị trường vốn xanh thông qua trái phiếu xanh, trái phiếu hạ tầng, trái phiếu chuyển đổi và các công cụ tài chính bền vững khác, chứ không chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng. Khi hệ sinh thái tài chính xanh được hoàn thiện và nguồn dự án chất lượng được mở rộng, dòng vốn xanh toàn cầu sẽ có điều kiện chảy mạnh hơn vào Việt Nam, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và cam kết phát thải ròng bằng 0. Nút thắt, nói thẳng, không ở tiền – mà ở cách chúng ta chuẩn bị để đón tiền.
