Tài chính xanh: vốn chuyển đổi xanh dồi dào nhưng dự án chuẩn quốc tế lại hiếm
Tài chính xanh là hệ thống các sản phẩm và dòng vốn hướng vào những hoạt động giúp giảm tác động tiêu cực lên môi trường, hỗ trợ chuyển đổi xanh và phát triển bền vững, thông qua các công cụ như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các hình thức đầu tư chịu trách nhiệm, gắn chặt với tiêu chuẩn dự án quốc tế và cơ chế minh bạch dữ liệu. Nhu cầu vốn chuyển đổi xanh ở Việt Nam và Đông Nam Á hiện ở mức rất lớn, nhưng điểm nghẽn không nằm ở việc thiếu tiền từ nhà đầu tư quốc tế, mà ở việc thị trường chưa cung cấp đủ dự án đáp ứng tiêu chuẩn dự án quốc tế để những dòng vốn đó có thể “chảy” vào một cách an toàn, dài hạn và có thể kiểm chứng.
Hội nghị Tài chính Xanh Việt Nam 2026 với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư” tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh ngày 6/8 đã làm rõ mâu thuẫn này: vốn quốc tế dành cho tài chính xanh đang chờ sẵn, trong khi thị trường lại loay hoay tìm dự án đủ chuẩn để hấp thụ. Theo đánh giá tại hội nghị, vùng trũng không nằm ở túi tiền của nhà đầu tư, mà ở chất lượng chuẩn bị dự án, khung chính sách và hạ tầng thị trường. Nếu không nhìn thẳng vào khoảng cách này, câu chuyện tài chính xanh Đông Nam Á sẽ tiếp tục dừng ở khẩu hiệu và hội thảo, thay vì trở thành các giao dịch đầu tư cụ thể.
Vốn không thiếu: vì sao dự án xanh chuẩn hóa mới là nút thắt lớn nhất
Các chuyên gia quốc tế tham dự hội nghị đều nhấn mạnh rằng nhà đầu tư hiện không thiếu nguồn vốn dành cho chuyển đổi xanh, nhưng họ chỉ sẵn sàng giải ngân vào những nơi có danh mục dự án được chuẩn bị bài bản, dữ liệu minh bạch và khung chính sách ổn định. Ở Việt Nam, nhu cầu vốn chuyển đổi xanh được đánh giá là rất lớn; điều được tìm kiếm nhiều hơn không phải thêm tiền, mà là thêm dự án đủ tiêu chuẩn để huy động vốn trên thị trường quốc tế. Cái thiếu là chuẩn, không phải nhu cầu.
Theo các ý kiến tại hội nghị, nhiều dự án trong nước vẫn chưa được thiết kế theo những chuẩn mực mà nhà đầu tư quốc tế có thể chấp nhận. Ngay cả trước khi xét đến yếu tố “xanh”, dự án phải chứng minh được hiệu quả kinh tế, tính khả thi tài chính, cấu trúc đầu tư hợp lý và năng lực chủ đầu tư; yếu tố xanh chỉ phát huy tác dụng khi những điều kiện nền tảng đó đã được đảm bảo. Điều này cho thấy phần lớn doanh nghiệp đang tiếp cận tài chính xanh ở trạng thái “thiếu bài”: chưa quen với tiêu chuẩn dự án quốc tế, thiếu dữ liệu tin cậy, thiếu quy trình chuẩn hóa. Nếu không nâng cấp chất lượng dự án, khẩu hiệu tài chính xanh Đông Nam Á sẽ tiếp tục bị mắc kẹt trong khoảng trống giữa nhu cầu và khả năng hấp thụ vốn.
Ngân hàng tài chính xanh: kênh dẫn vốn và bộ lọc chuẩn hóa dự án
Một điểm ít được nói thẳng nhưng thể hiện khá rõ qua các phát biểu tại hội nghị là vai trò trung tâm của ngân hàng trong hệ sinh thái tài chính xanh. Phần lớn dòng vốn xanh hiện nay đang được dẫn truyền thông qua hệ thống ngân hàng. Các dòng vốn quốc tế thường đi vào dưới hình thức cho vay lại: định chế tài chính quốc tế cấp vốn cho tổ chức tín dụng trong nước, sau đó ngân hàng cho doanh nghiệp vay theo các tiêu chí xanh. Điều này khiến ngân hàng tài chính xanh trở thành kênh dẫn vốn chủ yếu, đồng thời là “bộ lọc” và “bộ chuyển đổi” giữa tiêu chuẩn thị trường vốn quốc tế và thực tế dự án trong nước.
Theo lãnh đạo một ngân hàng, hệ thống ngân hàng sẽ là cầu nối chuyển hóa các tiêu chuẩn của thị trường vốn quốc tế thành những tiêu chí cụ thể trong hoạt động cấp tín dụng, giúp doanh nghiệp từng bước hoàn thiện hồ sơ, nâng cao năng lực quản trị, minh bạch thông tin và đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội trước khi tiếp cận nguồn vốn quốc tế. Ở góc độ thị trường, đây là vai trò không thể thay thế: ngân hàng “dịch” ngôn ngữ tiêu chuẩn dự án quốc tế sang quy trình thẩm định, giám sát sau giải ngân và quản trị rủi ro; đồng thời, họ cũng là bên đi tiên phong trong việc thử nghiệm các sản phẩm như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các công cụ tài chính bền vững khác. Nếu ngân hàng không chủ động nhận vai trò này, hệ sinh thái tài chính xanh khó có thể khơi thông.
Doanh nghiệp vừa nhỏ xanh: đối tượng chịu thiệt vì chi phí chuẩn hóa quá cao
Bên dưới những cuộc thảo luận về khung chính sách và chuẩn quốc tế là câu chuyện rất đời thường: doanh nghiệp vừa và nhỏ – lực lượng tạo việc làm chủ yếu tại nhiều nước Đông Nam Á – đang gặp nhiều rào cản khi tiếp cận tài chính xanh. Ngay tại hội nghị, việc mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn cho các thành phần kinh tế, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, được nhắc đến như một nội dung cần ưu tiên trong phát triển thị trường tài chính xanh. Thực tế, chi phí tuân thủ tiêu chuẩn dự án quốc tế, từ việc xây dựng hệ thống báo cáo, thuê đánh giá độc lập, đến quản lý rủi ro môi trường – xã hội, luôn là gánh nặng lớn đối với doanh nghiệp quy mô nhỏ.
Nhà đầu tư quốc tế đòi hỏi dữ liệu đáng tin cậy, minh bạch, cùng với các cơ chế đánh giá độc lập để có thể yên tâm giải ngân. Người hưởng lợi sẽ là những dự án do doanh nghiệp lớn hoặc tổ chức có năng lực chuẩn hóa tốt đứng sau; doanh nghiệp vừa nhỏ xanh thường bị đẩy ra rìa vì không đủ nguồn lực để đáp ứng. Điều nghịch lý là khu vực này lại đóng vai trò quan trọng trong chuyển đổi xanh ở nhiều ngành như nông nghiệp, dịch vụ, công nghiệp hỗ trợ. Nếu cơ chế chính sách và sản phẩm ngân hàng không chủ động “hạ ngưỡng” yêu cầu chuẩn hóa phù hợp với họ, tài chính xanh sẽ trở thành sân chơi của số ít, thay vì là hạ tầng vốn phục vụ chuyển đổi bền vững rộng khắp.
Hoàn thiện hệ sinh thái tài chính xanh: từ khung chính sách tới dữ liệu và niềm tin
Muốn tài chính xanh thực sự trở thành động lực cho chuyển đổi kinh tế, thị trường không thể chỉ trông chờ vào vài sản phẩm như trái phiếu xanh hay vài gói tín dụng ưu đãi. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế bền vững cần một hệ sinh thái tài chính toàn diện, đáp ứng nhu cầu của nhiều lĩnh vực, nhiều nhóm doanh nghiệp và các giai đoạn khác nhau của chuyển đổi. Những bước đi đầu tiên đã được ghi nhận: thị trường đã xuất hiện các đợt phát hành trái phiếu xanh bằng đồng Việt Nam được đánh giá độc lập trước phát hành theo chuẩn mực quốc tế, cho thấy xu hướng phát triển theo hướng thực chất hơn.
Tuy vậy, để khơi thông dòng vốn, cần nhiều hơn một vài giao dịch tiên phong. Các đại biểu tại hội nghị cho rằng thị trường phải tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về tín dụng xanh, trái phiếu xanh và công bố thông tin, phát triển thêm nguồn dự án đáp ứng tiêu chuẩn xanh, đồng thời xây dựng hạ tầng dữ liệu, cơ chế đánh giá độc lập và các công cụ tài chính phù hợp để chuyển hóa nhu cầu vốn thành các giao dịch thực tế. Việc một trung tâm chuyển hóa vốn xanh được định hướng xây dựng, kết nối chuẩn bị dự án, cấu trúc tài chính, dữ liệu, cơ chế giảm thiểu rủi ro, đo lường tác động và nhà đầu tư, cho thấy một nỗ lực nhằm đưa tài chính xanh từ khẩu hiệu thành hạ tầng vốn vận hành hàng ngày. Nếu những cấu phần này không được triển khai đồng bộ, khoảng cách giữa vốn quốc tế và dự án xanh chuẩn hóa ở Đông Nam Á sẽ còn kéo dài.
