Nghịch lý vốn xanh dồi dào nhưng dự án lại thiếu chuẩn
Vốn xanh Việt Nam là các dòng tiền được cung cấp từ nhà đầu tư và tổ chức tài chính trong nước, quốc tế cho những dự án đáp ứng tiêu chí môi trường, xã hội và quản trị (ESG), với mục tiêu thúc đẩy tài chính bền vững, giảm phát thải và thích ứng khí hậu, nhưng đồng thời vẫn đảm bảo hiệu quả kinh tế dài hạn cho bên cấp vốn lẫn bên sử dụng vốn. Nghịch lý hiện nay là nguồn lực toàn cầu cho chuyển đổi xanh không hề thiếu, song Việt Nam lại khó chuyển các cam kết thành dòng tiền thực chảy vào dự án. Vấn đề không nằm ở chỗ "thế giới hết tiền" mà ở khả năng hấp thụ: khoảng cách lớn giữa vốn đã sẵn sàng và danh mục dự án xanh chuẩn, đủ tiêu chuẩn kỹ thuật lẫn minh bạch để nhận vốn. Nếu tiếp tục nhìn câu chuyện dưới lăng kính “thiếu vốn” thay vì “thiếu dự án đạt chuẩn”, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội chiến lược trong cuộc cạnh tranh hút tài chính bền vững khu vực.
Điểm nghẽn thật sự: chất lượng dự án và năng lực hấp thụ
Các tổ chức tài chính quốc tế khẳng định nguồn lực dành cho phát triển bền vững vẫn rất dồi dào, nhưng khoảng cách giữa vốn sẵn có và dự án đủ điều kiện tiếp nhận mới là điểm nghẽn lớn nhất. Các nhà đầu tư quan tâm tới thị trường có hệ thống phân loại xanh rõ ràng, dữ liệu minh bạch và danh mục dự án được chuẩn bị bài bản. Thực tế, nhiều dự án hạ tầng như metro, cao tốc, cảng hay hệ thống nước được thiết kế với cấu trúc tài chính nặng phụ thuộc vào quỹ đất hoặc tài sản liên quan, thay vì dòng tiền trực tiếp từ chính công trình, khiến rủi ro tăng và sức hấp dẫn giảm. Quan điểm đáng chú ý là "yếu tố xanh không thể thay thế tính khả thi về kinh tế – tài chính"; dự án chỉ hấp dẫn khi mô hình kinh doanh rõ ràng và phương án tài chính đủ thuyết phục nhà đầu tư. Vốn xanh quốc tế vì vậy chủ yếu đi vào các dự án nhỏ, phân tán, thay vì những công trình quy mô lớn mà Việt Nam đang rất cần nâng cấp.
Vì sao vốn xanh vẫn chủ yếu đi qua kênh cho vay lại?
Hiện phần lớn dòng vốn xanh quốc tế vào Việt Nam vẫn đi theo hình thức cho vay lại qua các tổ chức tín dụng trong nước. Điều này phản ánh hai vấn đề: thiếu sản phẩm tài chính xanh được chuẩn hóa để thu hút nhà đầu tư trực tiếp, và thiếu dự án đủ "bankable" để trở thành tài sản đầu tư hấp dẫn. Ngân hàng thương mại, nơi đang giải ngân gần như toàn bộ vốn xanh nội địa, buộc phải đóng vai trò bộ lọc rủi ro lẫn người dịch ngôn ngữ ESG cho doanh nghiệp. Một nhà băng cho biết họ áp dụng mức lãi suất thấp hơn khoảng 1 điểm phần trăm với khách hàng đạt tiêu chí ESG, nhưng ưu đãi này nhiều khi không đủ bù chi phí doanh nghiệp phải chi cho đánh giá, chứng nhận, báo cáo ESG và kiểm toán. Với người dân và doanh nghiệp nhỏ, chi phí tuân thủ cao là rào cản rất thực, khiến họ ngần ngại bước vào quỹ đạo tài chính bền vững dù lợi ích dài hạn rõ ràng.
Xây hạ tầng tài chính: từ chuẩn ESG đến cơ chế chia sẻ rủi ro
Nếu điểm nghẽn là khả năng hấp thụ vốn, giải pháp không thể chỉ là mở rộng quy mô dự án hay tăng cường kêu gọi vốn quốc tế. Việt Nam cần xây dựng một hạ tầng tài chính hoàn chỉnh để kết nối vốn xanh với nền kinh tế thực. Hạ tầng này gồm khung pháp lý rõ ràng, cơ chế giải quyết tranh chấp và hệ thống giám sát tin cậy; các công cụ chia sẻ rủi ro như bảo lãnh, blended finance, vốn chịu lỗ trước (first-loss), giúp nhà đầu tư an tâm tham gia từng giai đoạn dự án. Đồng thời phải có dữ liệu ESG minh bạch, hệ thống phân loại tài chính xanh (Green Taxonomy), dữ liệu khí hậu, năng lực chuẩn bị dự án và danh mục dự án đạt chuẩn quốc tế để nhà đầu tư định lượng rủi ro. Quan điểm đáng lưu ý là niềm tin thị trường không thể xây bằng vài ưu đãi thuế mà phải dựa trên chuẩn mực minh bạch, ổn định lâu dài.
Trung tâm tài chính và “đường băng” mới cho tài chính bền vững
Một hướng đi đang hình thành là xây dựng trung tâm tài chính quốc tế trở thành hạ tầng tài chính đáng tin cậy, không chỉ nơi ưu đãi thuế mà là nơi tạo dựng niềm tin thông qua pháp lý minh bạch, chuẩn mực quốc tế và khả năng dự báo cao. Tại TP.HCM, một trung tâm đang được định hướng như “trạm chuyển hóa vốn xanh”, kết nối toàn bộ quá trình từ chuẩn bị dự án, cấu trúc tài chính, dữ liệu, cơ chế giảm thiểu rủi ro đến đo lường tác động và kết nối nhà đầu tư. Mục tiêu là biến dự án phát triển bền vững thành tài sản đủ tiêu chuẩn để huy động vốn trên thị trường quốc tế. Đối với doanh nghiệp, điều này mở ra cơ hội tiếp cận tài chính bền vững rộng hơn nếu họ chịu đầu tư vào chuẩn ESG và cấu trúc dự án xanh chuẩn thay vì chỉ treo khẩu hiệu. Việt Nam sẽ chỉ thực sự bứt phá khi coi xây hạ tầng tài chính là ưu tiên chiến lược, ngang hàng với xây đường, xây cảng; nếu không, vốn xanh dư thừa toàn cầu vẫn sẽ tiếp tục “đi tìm địa chỉ” ở nơi khác.
