Khoảng trống nội khối đang làm yếu sức cạnh tranh
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới trong đó nhiều quốc gia cùng tham gia cung cấp nguyên liệu, linh kiện, công nghệ và dịch vụ để tạo ra một sản phẩm cuối cùng. Với ASEAN, xây dựng mạng lưới khu vực chặt chẽ hơn là điều kiện để giữ lại nhiều giá trị và giảm lệ thuộc vào nhu cầu bên ngoài.
ASEAN có gần 700 triệu dân và quy mô kinh tế lớn, nhưng lợi thế ấy chưa chuyển thành sức mua và năng lực sản xuất chung tương xứng. Chỉ khoảng 22% kim ngạch xuất khẩu của khối được tiêu thụ trong nội khối, so với khoảng 60% tại Liên minh châu Âu. Khoảng cách này không chỉ là một chỉ số thương mại: nó cho thấy doanh nghiệp ASEAN vẫn ít mua bán đầu vào của nhau, còn phần lớn hàng hóa phụ thuộc vào thị trường ngoài khu vực. Khi nhu cầu ở những thị trường lớn suy giảm hoặc chính sách thương mại đổi chiều, từng nền kinh tế dễ bị tác động riêng lẻ. Vì vậy, hội nhập ASEAN phải được đánh giá bằng mức độ kết nối thật giữa nhà cung ứng, chứ không chỉ bằng số hiệp định đã ký.
Việt Nam và Indonesia có thể ghép thế mạnh thành chuỗi khu vực
Tái định hình chuỗi cung ứng đang mở ra cơ hội để Đông Nam Á định vị lại vai trò của mình: nhà đầu tư tìm địa điểm sản xuất thay thế, còn doanh nghiệp cần đa dạng hóa nguồn cung và thị trường. Việt Nam Indonesia hợp tác có thể biến cơ hội đó thành năng lực sản xuất liên kết, thay vì cuộc đua riêng lẻ để thu hút từng nhà máy.
Hai nước có những lợi thế bổ trợ rõ ràng. Indonesia có thế mạnh về niken và sản xuất pin, trong khi Việt Nam có năng lực chế tạo và ngành xe điện đang phát triển. Kết hợp các mắt xích ấy có thể tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn, từ nguyên liệu và linh kiện đến khâu sản xuất, dịch vụ kỹ thuật và thương mại. Quan hệ hai nước được nâng lên Đối tác Chiến lược Toàn diện năm 2025, cùng kế hoạch hành động mới, tạo thêm nền tảng để thúc đẩy liên kết. Nhưng hợp tác không nên dừng ở tăng kim ngạch song phương: mục tiêu đáng giá hơn là hình thành chuỗi cung ứng khu vực, nơi nhà cung cấp hai nước cùng phát triển công nghệ, năng lượng sạch và lưu trữ năng lượng.
Thoát vai trò lắp ráp mới là cách nâng cao giá trị sản xuất
Thu hút thêm đơn hàng sản xuất là cần thiết, nhưng không thể là đích đến. Nếu doanh nghiệp chỉ đảm nhận lắp ráp trong khi công nghệ, thiết kế, vật liệu và thương hiệu do nơi khác nắm giữ, giá trị giữ lại trong nước sẽ hạn chế. Việt Nam cần mở rộng công nghiệp hỗ trợ, năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo, thiết kế, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu để tiến lên các khâu có giá trị cao hơn. Indonesia cũng cần dùng lợi thế nguyên liệu và pin làm bàn đạp phát triển năng lực kỹ thuật, thay vì chỉ cung cấp đầu vào. Đây là cách nâng cao giá trị sản xuất và biến sự tham gia vào chuỗi thành khả năng định hình chuỗi.
Công nghệ có thể giúp bước chuyển này trở nên thiết thực với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Một giải pháp AI được giới thiệu tại diễn đàn có thể rút ngắn thời gian chuyển bản vẽ kỹ thuật thành quy trình sản xuất từ khoảng 45 giờ xuống 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%. Những công cụ như vậy có thể giảm thời gian xử lý công việc và giúp nhà cung cấp nhỏ đáp ứng yêu cầu của khách hàng khu vực. Tuy nhiên, AI chỉ tạo lợi ích rộng hơn nếu doanh nghiệp có kỹ năng, dữ liệu và cơ hội tiếp cận công nghệ; nếu không, khoảng cách giữa doanh nghiệp lớn và nhỏ sẽ nới rộng.
Từ cam kết đến những kết nối doanh nghiệp có thể sử dụng
Ưu tiên tiếp theo không phải là dựng thêm một tầng cam kết, mà là gỡ các vướng mắc khiến hàng hóa và nhà cung ứng khó kết nối. Thuế quan thấp sẽ ít ý nghĩa nếu thủ tục hải quan kéo dài, tiêu chuẩn khác nhau hoặc quy tắc xuất xứ phức tạp. ASEAN cần hiện đại hóa các hiệp định thương mại, giảm rào cản phi thuế quan, đơn giản hóa quy tắc xuất xứ và tăng dùng chứng từ điện tử để hàng hóa lưu chuyển thuận lợi hơn. Hài hòa tiêu chuẩn và chứng nhận cũng giúp doanh nghiệp giảm chi phí, rút ngắn thời gian giao dịch và tìm đối tác ở nước thành viên khác.
Lợi ích của hội nhập phải hiện rõ với doanh nghiệp nhỏ, người lao động và người tiêu dùng qua thêm cơ hội tiếp cận thị trường, việc làm có kỹ năng và nguồn hàng đa dạng hơn. Muốn vậy, Việt Nam và Indonesia nên thúc đẩy các dự án sản xuất chung, kết nối nhà cung ứng và chia sẻ năng lực công nghệ, đồng thời mở rộng hợp tác số. ASEAN có quy mô đủ lớn để cạnh tranh, nhưng quy mô không tự tạo ra sức mạnh. Chỉ khi các mắt xích trong khu vực thực sự bổ trợ nhau, Việt Nam và Indonesia mới cùng tiến khỏi vai trò gia công, còn ASEAN mới có thể giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
