Từ chiến lược trên giấy đến bài kiểm tra 6% GDP
Kinh tế AI Việt Nam là phần giá trị được tạo ra từ hoạt động nghiên cứu, phát triển, sản xuất, kinh doanh và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong mọi ngành, từ khu vực công đến doanh nghiệp và đời sống, được Nhà nước xác định là động lực tăng trưởng mới và mục tiêu định lượng trong chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030.
Quyết định 1671/QĐ-TTg phê duyệt chiến lược trí tuệ nhân tạo 2030 đặt mục tiêu kinh tế AI đóng góp khoảng 6% GDP và đưa Việt Nam vào nhóm 3 nước dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu, phát triển AI. Đây là tuyên bố mang tính “đặt cược” cho tương lai, cho thấy AI không còn là công cụ phụ trợ mà là trụ cột tăng trưởng. Trong 4 năm tới, mục tiêu dẫn đầu ASEAN về AI không chỉ là cuộc đua công nghệ mà còn là cuộc đua thể chế: ai tổ chức được dữ liệu, nhân lực và hạ tầng nhanh hơn sẽ chiếm lợi thế. Nếu chiến lược chỉ dừng ở con số đẹp mà không đi kèm cơ chế thực thi quyết liệt, 6% GDP có nguy cơ trở thành khẩu hiệu khó kiểm chứng.
Bốn tầng mục tiêu: Rõ ràng nhưng có quá dàn trải?
Chiến lược trí tuệ nhân tạo 2030 được thiết kế với 4 tầng mục tiêu: tác động, kết quả, sản phẩm đầu ra và đầu vào. Về tác động, Việt Nam đặt mục tiêu kinh tế AI đạt khoảng 6% GDP, năng suất lao động trong các ngành ứng dụng AI tăng 10–15%, xuất khẩu sản phẩm, dịch vụ, giải pháp AI đạt khoảng 5 tỷ USD, đồng thời phấn đấu thuộc nhóm 3 nước dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu, phát triển AI. Đây là bộ chỉ tiêu đủ tham vọng để tạo cú hích chính sách, nhưng đồng thời đặt ra áp lực rất lớn cho năng lực điều hành và đo lường.
Ở tầng kết quả, chiến lược yêu cầu 60% doanh nghiệp ứng dụng AI cải thiện hiệu quả, 100% cán bộ, công chức, viên chức sử dụng AI công vụ hằng tuần, 60% quyết định điều hành được hỗ trợ bởi dữ liệu và AI, mức độ hài lòng với dịch vụ công có AI tăng ít nhất 30%. Tuy nhiên, khi mục tiêu trải rộng từ doanh nghiệp lớn đến hộ kinh doanh, từ trung ương đến địa phương, nguy cơ dàn trải nguồn lực là rõ ràng. Câu hỏi then chốt: ai được ưu tiên trước, lĩnh vực nào tạo tác động nhanh nhất, và tiêu chí nào để đánh giá chất lượng thay vì chạy theo số lượng ứng dụng AI cho đủ chỉ tiêu?
Ứng dụng AI công vụ: Cải cách thật hay “AI hóa” thủ tục?
Một trong những điểm táo bạo nhất là mục tiêu 100% cán bộ, công chức, viên chức sử dụng AI công vụ hằng tuần và 60% quyết định điều hành được hỗ trợ bởi dữ liệu và AI. Nếu làm đúng, đây có thể là cuộc cải cách hành chính sâu nhất nhiều năm qua: từ quy trình dựa trên giấy tờ và kinh nghiệm cá nhân sang mô hình ra quyết định dựa trên dữ liệu và mô hình dự đoán. Mức độ hài lòng với dịch vụ công có AI được kỳ vọng tăng ít nhất 30%, cùng với yêu cầu 100% dịch vụ công trực tuyến và hồ sơ thủ tục hành chính được hỗ trợ bởi AI.
Đối với người dân, điều này sẽ chỉ có ý nghĩa nếu AI giúp giảm thời gian chờ, giảm giấy tờ trùng lặp, tăng tính minh bạch và dự đoán được thời gian giải quyết. Ngược lại, nếu ứng dụng AI công vụ chỉ là thêm một lớp chatbot hình thức hoặc vài báo cáo “có AI” trên giấy, niềm tin sẽ suy giảm. Mấu chốt nằm ở việc đào tạo lại và thay đổi tư duy của đội ngũ công chức, thay vì chỉ cung cấp công cụ. AI trong quản trị quốc gia là một trong chín trụ cột của chiến lược, nhưng để trụ cột này vững, cần song hành cải cách thể chế chứ không chỉ đầu tư công nghệ.
Nhân lực, hạ tầng và dữ liệu: Ba “nút thắt cổ chai” phải gỡ sớm
Chiến lược nhấn mạnh quan điểm chuyển từ “nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI” sang “chuyển đổi toàn diện quốc gia bằng AI”, lấy nhân lực, hạ tầng và dữ liệu làm nền tảng, thể chế và quản trị AI làm đột phá. Cụ thể, Việt Nam đặt mục tiêu phát triển 10.000 nhân lực AI trình độ cao, 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên có năng lực ứng dụng AI, đào tạo và đào tạo lại 500.000 lao động để triển khai, vận hành AI, đồng thời trang bị kỹ năng AI cơ bản cho 10 triệu lao động đã qua đào tạo.
Về hạ tầng, tổng đầu tư cho AI dự kiến đạt 1–1,5% GDP mỗi năm, năng lực tính toán khoảng 560 EFLOPS BF16 hoặc 1.100 EFLOPS FP8 với công suất điện khoảng 500 MW; dữ liệu trọng yếu phải được số hóa, chuẩn hóa, làm sạch và sẵn sàng cho AI. Con số về nhân lực và năng lực tính toán cho thấy tầm nhìn dài hạn, nhưng thách thức là tốc độ triển khai: hệ sinh thái AI hiện nay còn manh mún, phân tán, doanh nghiệp nhỏ và vừa thiếu nguồn lực để đầu tư nghiên cứu. Nếu không có cơ chế chia sẻ hạ tầng, dữ liệu và mô hình dùng chung như chiến lược đã nêu (nền tảng điều phối năng lực tính toán AI quốc gia, nền tảng đánh giá mô hình AI tiếng Việt, ít nhất 5 nền tảng AI dùng chung, 10 thương hiệu AI Việt Nam, 8 mô hình AI tiếng Việt), khoảng cách giữa doanh nghiệp lớn và phần còn lại sẽ bị kéo giãn.
Tầm nhìn 2045 và điều kiện để tham vọng không “hạ cánh cứng”
Tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu Việt Nam thuộc nhóm 10 quốc gia dẫn đầu châu Á về nghiên cứu, phát triển, làm chủ AI và chuyển đổi AI quốc gia; AI trở thành nền tảng vận hành chủ đạo của Nhà nước, nền kinh tế và xã hội. Ở tầm nhìn này, câu hỏi không còn là “có làm AI hay không” mà là “AI sẽ định hình lại mô hình phát triển như thế nào”. Chiến lược đã cụ thể hóa bằng 32 chỉ tiêu và 97 nhiệm vụ, giải pháp thuộc 14 nhóm, với cơ quan chủ trì, phối hợp, sản phẩm và thời gian thực hiện rõ ràng; Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò điều phối liên ngành và báo cáo hằng năm cho Thủ tướng, đồng thời các nhiệm vụ cũ tiếp tục được tích hợp vào chiến lược mới.
Tuy vậy, để tránh một kịch bản tham vọng “hạ cánh cứng”, cần ba điều kiện. Thứ nhất, ưu tiên chiến lược: phải chọn vài ngành trọng điểm – như tài chính, y tế, giáo dục, nông nghiệp – để tạo các hình mẫu thành công, thay vì trải đều. Thứ hai, quản trị AI an toàn, đáng tin cậy phải đi trước, tránh để rủi ro về dữ liệu và đạo đức kéo lùi niềm tin xã hội. Thứ ba, phải gắn mọi chỉ tiêu – từ dẫn đầu ASEAN về AI đến mục tiêu 6% GDP – với cơ chế giám sát độc lập và số liệu minh bạch. Khi đó, chiến lược trí tuệ nhân tạo 2030 không chỉ là tài liệu định hướng, mà trở thành hợp đồng trách nhiệm giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân về tương lai số của chính mình.
