Mục tiêu chuyển đổi tham vọng, nhưng không thể chỉ thay xe
Giao thông xanh TP.HCM là định hướng chuyển hoạt động đi lại sang phương tiện ít phát thải, đồng thời phát triển mạng lưới công cộng thuận tiện để giảm phụ thuộc vào xe cá nhân chạy xăng, dầu. Thành phố đang biến định hướng ấy thành mục tiêu cụ thể qua Kế hoạch 585/KH-UBND, triển khai phong trào tăng cường sử dụng giao thông công cộng giai đoạn 2026–2030. Đến năm 2027, toàn bộ xe buýt nội thành được đặt mục tiêu chuyển sang điện hoặc năng lượng xanh; trước năm 2030, mục tiêu mở rộng tới toàn bộ xe buýt và taxi. Thành phố cũng muốn đẩy sớm việc chuyển đổi ô tô, mô tô công vụ và phương tiện cá nhân của cán bộ, công chức, viên chức, nhằm tạo gương mẫu. Hướng đi này đúng, nhưng con số 100% chỉ có ý nghĩa nếu xe được sạc, bảo dưỡng và khai thác ổn định. Đổi đội xe là phần dễ nhìn thấy; thiết kế hệ thống để người dân muốn sử dụng mới là phép thử khó hơn.
Muốn người dân đi xe công cộng, phải làm cho hành trình dễ hơn
Mục tiêu đến năm 2030 là giao thông công cộng đáp ứng 15–20% nhu cầu đi lại đô thị. Đây là đích đến đáng kể, nhưng khó đạt nếu hành khách vẫn phải tự xoay xở giữa các tuyến và mua nhiều loại vé. Thành phố định hướng kết nối vé thông minh giữa xe buýt, metro, buýt đường thủy và xe đạp công cộng; nền tảng MultiGo sẽ hỗ trợ thanh toán, xác thực và ghi nhận hành trình. Kế hoạch còn đặt mục tiêu thanh toán không dùng tiền mặt vượt 95% và xác thực điện tử toàn bộ lượt đi lại. Mạng lưới xe buýt được sắp xếp lại để trung chuyển tới metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên và các tuyến đường sắt đô thị tiếp theo; xe buýt gom theo nhu cầu cũng được tính đến. Mục tiêu là đưa phương tiện công cộng tới khoảng cách đi bộ 300–500 m. Đó mới là nền tảng của giao thông công cộng bền vững: liền mạch từ cửa nhà đến điểm đến, chứ không chỉ thêm phương tiện.
Rào cản lớn nhất nằm ở mức độ sẵn sàng của người dân
Thành phố đặt chuẩn dịch vụ khá cao: mức hài lòng của hành khách trên 85% và tỷ lệ chuyến xe xuất bến đúng giờ vượt 95%. Những chỉ tiêu này quan trọng vì người dân sẽ khó bỏ xe máy nếu xe buýt chậm, khó tiếp cận hoặc không đáng tin cậy. Khảo sát trực tuyến của thành phố cho thấy 80,6% người tham gia quan tâm cao tới chuyển đổi xanh, nhưng chỉ 35,2% sẵn sàng chuyển sang xe điện ngay; 37,6% chỉ cân nhắc khi có hỗ trợ, hạ tầng và giá phù hợp. Khoảng cách giữa quan tâm và sẵn sàng là lời cảnh báo chính sách không thể chỉ dựa vào vận động. Đáng lưu ý, 62,2% người được khảo sát dùng phương tiện cá nhân để tạo thu nhập; với họ, xe là công cụ mưu sinh chứ không đơn thuần là lựa chọn đi lại. Nếu thiếu hỗ trợ phù hợp và điểm sạc thuận tiện, chuyển đổi có thể tạo thêm gánh nặng cho chính nhóm khó thay xe nhất.
Thí điểm vùng phát thải thấp cần đi cùng lộ trình công bằng
TP.HCM đang nghiên cứu vùng phát thải thấp tại một khu vực nhỏ ở trung tâm để đánh giá hiệu quả quản lý trước khi tính chuyện mở rộng. Cách làm thí điểm thận trọng là hợp lý: quy định kiểm soát khí thải chỉ có thể nhận được đồng thuận khi phạm vi, cách thực hiện và phương án hỗ trợ đủ rõ. Thành phố đồng thời yêu cầu đẩy nhanh chuyển đổi phương tiện điện, năng lượng xanh ở một số nhóm vận tải; đề án được yêu cầu hoàn thiện hồ sơ để trình cấp có thẩm quyền và HĐND trong tháng 8/2026. Với phong trào sử dụng giao thông công cộng, kế hoạch dự kiến sơ kết vào quý II/2028 và tổng kết trong quý IV/2030. Các mốc này tạo cơ hội đo tiến độ thay vì chờ đến cuối kỳ mới nhận ra mục tiêu hụt hơi. Thành công sẽ không được quyết định bởi số xe điện đăng ký, mà bởi việc người dân có phương án thay thế thuận tiện, đáng tin và phù hợp với hoàn cảnh của họ.
