Kinh tế tuần hoàn kiểu TPHCM: không chỉ là khẩu hiệu
Kinh tế tuần hoàn tại TPHCM là chiến lược tái tổ chức toàn bộ hệ thống sản xuất, tiêu dùng và quản lý chất thải theo hướng giảm tối đa phát sinh, kéo dài vòng đời tài nguyên, biến rác thành nguồn lực, đồng thời kết hợp giao thông sạch và công nghiệp môi trường tự chủ để tiến tới phát thải ròng bằng 0, chứ không chỉ là vài dự án tái chế mang tính biểu tượng. Điểm đáng nói là thành phố bước vào cuộc chơi này với tư thế “đi trước, làm mẫu”, không chờ trung ương ban hành thêm chính sách rồi mới hành động. Tại Demo Day 2026 của Chương trình Đổi mới sáng tạo mảng Nhựa, Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Văn Được khẳng định thành phố xem đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là định hướng trung tâm, không phải phụ lục phát triển. Quyết tâm chính trị được cụ thể hóa bằng loạt mục tiêu rất cụ thể: thay thế 400.000 xe máy công nghệ bằng xe máy điện TPHCM, triển khai 8 dự án đốt rác phát điện, bắt buộc phân loại rác tại nguồn và làm chủ 60–70% công nghệ xử lý khí thải trong nước. Đây là cách thành phố biến khái niệm kinh tế tuần hoàn vốn còn mơ hồ thành các đầu việc có hạn chót, có trách nhiệm rõ ràng.
Giao thông sạch và điện rác: hai trụ cột giảm phát thải
Nếu chỉ nói “xanh hóa” mà không đụng đến giao thông và rác thải thì đó là đánh tráo khái niệm. TPHCM rõ ràng không chọn lối dễ này. Thành phố đặt mục tiêu thay thế 400.000 xe máy công nghệ bằng xe điện vào năm 2029, coi đây là bước đi trực diện vào nguồn khí thải lớn nhất trong đô thị. Với hàng triệu chuyến xe mỗi ngày, chuyển dịch sang xe máy điện TPHCM không chỉ là chuyện công nghệ mà là tái cấu trúc sinh kế của đội ngũ tài xế công nghệ. Ở đầu kia của chuỗi phát thải, mỗi ngày TPHCM phát sinh hơn 14.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt, và thành phố đang chuyển mạnh từ chôn lấp sang kinh tế tuần hoàn bằng việc đẩy nhanh 8 dự án đốt rác phát điện, trong đó 3 dự án dự kiến vận hành cuối năm nay. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “TPHCM đặt mục tiêu xanh hóa bằng cách thay thế 400.000 xe máy sang xe điện và vận hành loạt dự án đốt rác phát điện, quyết liệt hiện thực hóa kinh tế tuần hoàn.” Điện rác vừa giải quyết áp lực bãi chôn lấp, vừa bổ sung nguồn năng lượng tái tạo, nhưng nó chỉ thực sự “xanh” nếu đi kèm chuẩn công nghệ xử lý khí thải và phân loại rác tại nguồn, điều thành phố đã lường trước trong các kế hoạch tiếp theo.
Tự chủ công nghệ xử lý khí thải: bước chuyển từ “mua giải pháp” sang “tự thiết kế tương lai”
Một điểm khác cho thấy TPHCM không muốn chỉ là người dùng công nghệ ngoại nhập: thành phố đặt mục tiêu đáp ứng 60–70% nhu cầu trong nước về công nghệ xử lý khí thải trong giai đoạn 2025–2030. Đây là tham vọng xây dựng ngành công nghiệp môi trường nội địa đủ sức cạnh tranh, thay vì phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu, luôn đắt đỏ và khó tùy biến theo điều kiện thực tế. Kế hoạch triển khai Chương trình phát triển ngành công nghiệp môi trường được UBND TPHCM phê duyệt bằng Quyết định số 5159/QĐ-UBND, với định hướng “hiện đại, đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số”, đi kèm tinh thần 6 rõ: người, việc, thời gian, trách nhiệm, sản phẩm và thẩm quyền. Thành phố không chỉ nhắm tới khí thải, mà còn kỳ vọng công nghệ xử lý nước thải đáp ứng 70–80% nhu cầu trong nước, chất thải rắn và nguy hại đạt 50–60% về thu gom, vận chuyển, phân loại và 60–70% về tái chế. Quan trọng hơn, TPHCM coi điện rác, vật liệu xây dựng từ chất thải tái chế, hệ thống quan trắc môi trường và nhựa sinh học là những lĩnh vực ưu tiên, đồng thời đẩy mạnh liên kết giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức quốc tế để nghiên cứu, làm chủ, thương mại hóa công nghệ xử lý chất thải và công nghệ xử lý khí thải. Nếu đạt được các mục tiêu này, kinh tế tuần hoàn sẽ không còn là chuỗi mua dịch vụ xử lý, mà là hệ sinh thái công nghiệp môi trường có năng lực xuất khẩu.
Phân loại rác tại nguồn: thử thách thực sự nằm ở thói quen người dân
Không có phân loại rác tại nguồn, mọi khẩu hiệu kinh tế tuần hoàn sẽ đổ xuống hố chôn lấp. TPHCM chọn thời điểm khá quyết liệt: từ năm 2027, toàn thành phố phải phân loại rác tại nguồn và quy định này là bắt buộc. Pháp lý cơ bản đã hoàn thiện, nhưng thành công hay thất bại lại nằm ở điều khó nhất: thay đổi thói quen hàng ngày của hơn 14 triệu người. Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM Nguyễn Hồng Nguyên nhấn mạnh, người dân phải biết trách nhiệm và cách phân loại; nếu làm tốt, họ sẽ trả tiền rác ít hơn và thu được giá trị từ rác tái chế. Chính quyền được yêu cầu xây dựng hành lang pháp lý, đi kèm truyền thông rộng để biến trách nhiệm thành thói quen. Nền tảng thể chế không đứng một mình. Việt Nam đang đẩy mạnh thực thi các quy định về kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc phải phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn để có nguyên liệu đầu vào sạch cho ngành tái chế và tổ chức tốt khâu thu gom, tái chế, đầu ra vật liệu. Các hợp tác cụ thể như giữa Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM, Hội Liên hiệp Phụ nữ TPHCM và doanh nghiệp trong việc nhân rộng mô hình trạm thu hồi vật liệu tái chế (MRF) cho thấy thành phố coi người dân và cộng đồng là tác nhân chính chứ không chỉ là đối tượng tuyên truyền.
Hợp tác quốc tế và kết luận: TPHCM đang đặt cược đúng, nhưng cần đi đến cùng
Một nền kinh tế tuần hoàn bền vững không thể xây dựng trong cô lập. Tại Demo Day 2026, Chủ tịch UBND TPHCM không chỉ khẳng định vai trò tiên phong của thành phố mà còn hoan nghênh đề nghị mở rộng hợp tác kỹ thuật trong quản lý chất thải rắn và chất thải nhựa từ các tổ chức quốc tế, đồng thời cam kết cử đầu mối để hiện thực hóa kế hoạch sau sự kiện. Trong kế hoạch phát triển công nghiệp môi trường, thành phố cũng nhấn mạnh nhiệm vụ tăng cường hợp tác quốc tế để hỗ trợ chuyển giao công nghệ, phát triển tài sản trí tuệ và đưa thiết bị xử lý chất thải vào danh mục sản phẩm cơ khí trọng điểm. Thông điệp tích cực ở đây là TPHCM không xem kinh tế tuần hoàn như gánh nặng phải gồng, mà như cơ hội tạo việc làm chất lượng cao, giảm phụ thuộc nhập khẩu công nghệ, đồng thời cải thiện chất lượng sống đô thị. Nhưng để tránh rơi vào cảnh "dự án xanh ngoài truyền thông, xám trong thực tế", thành phố sẽ phải đối mặt ba bài kiểm tra: có bảo vệ được sinh kế người lao động khi chuyển sang xe máy điện TPHCM, có vận hành điện rác đi kèm công nghệ xử lý khí thải chuẩn mực, và có biến phân loại rác tại nguồn từ khẩu hiệu thành hành động mỗi ngày. Nếu vượt qua được các ngưỡng này, mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2045 và hình thành hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn sẽ không còn là viễn cảnh xa vời, mà là quỹ đạo phát triển mới cho một đô thị đông dân nhất nước.
