Sách giáo khoa miễn phí: Tín hiệu cho một chính sách giáo dục công bằng hơn
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách giáo dục trong đó ngân sách nhà nước và nguồn lực địa phương được dùng để cung cấp, cho mượn hoặc điều chuyển sách giáo khoa cho học sinh, giúp các em không phải tự chi trả, giảm gánh nặng tài chính cho gia đình và thu hẹp khoảng cách cơ hội học tập giữa các vùng, các nhóm đối tượng. Tín hiệu đáng kể hiện nay là ba tỉnh Đồng Tháp, Nghệ An và An Giang đã cùng bước vào quỹ đạo này ngay từ năm học 2026-2027, thay vì chờ đợi thêm những thử nghiệm nhỏ lẻ. Chính sách không chỉ mang tính hỗ trợ học sinh, mà phản ánh rõ hơn quan điểm xem sách giáo khoa là tài sản công phải được sử dụng hiệu quả, tái sử dụng nhiều năm và không để bất kỳ em nào thiếu sách vì hoàn cảnh kinh tế.
Đồng Tháp: Rà soát từng học sinh, gắn sách giáo khoa miễn phí với bữa ăn trưa
Ở Đồng Tháp, câu chuyện sách giáo khoa miễn phí được nhìn như một phần của gói hỗ trợ đầu năm học cho học sinh phổ thông, chứ không phải một chương trình đơn lẻ. UBND tỉnh yêu cầu ngành giáo dục và chính quyền cơ sở khẩn trương rà soát số lượng học sinh, nhu cầu sách giáo khoa và xây dựng dự toán kinh phí thực hiện chính sách này, với hạn chót trình phương án là trước ngày 18/9. Điều đáng chú ý là địa phương nhấn mạnh việc khai thác, điều chuyển những bộ sách còn sử dụng tốt giữa các trường, coi đây là cách giảm lãng phí và nâng hiệu quả sử dụng ngân sách. Đồng thời, tỉnh gắn sách giáo khoa miễn phí với hỗ trợ bữa ăn trưa cho học sinh tiểu học và THCS tại bốn xã biên giới, thể hiện quan điểm: hỗ trợ học sinh phải toàn diện, từ sách vở đến dinh dưỡng, và phải công khai, minh bạch để “không để học sinh vì khó khăn kinh tế mà thiếu sách giáo khoa hoặc không được đến trường”.
Nghệ An: Hơn 200.000 học sinh được mượn sách miễn phí, ngân sách mua sách hơn 80 tỷ đồng
Nghệ An đang trở thành ví dụ rõ ràng nhất cho quy mô và độ chi tiết của chính sách sách giáo khoa miễn phí. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh đã rà soát nhu cầu tại hơn 1.000 cơ sở giáo dục phổ thông và trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên, chuẩn bị triển khai chính sách theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ. Theo kết quả, có 208.624 trong tổng số 717.236 học sinh thuộc diện ưu tiên được mượn sách giáo khoa miễn phí theo hình thức mượn – trả để tái sử dụng nhiều lần. Đây là con số đủ lớn để buộc địa phương phải tính toán kỹ lưỡng việc điều chuyển 8.768 bộ sách đang lưu giữ, trong đó chỉ 5.047 bộ còn đủ điều kiện sử dụng. Với nhu cầu thực tế, Nghệ An dự kiến cần trên 80 tỷ đồng để mua sắm sách giáo khoa mới phục vụ năm học 2026-2027. Dự kiến, hơn 200.000 học sinh thuộc diện ưu tiên – chủ yếu là ở vùng núi, vùng đặc biệt khó khăn – sẽ có cơ hội sử dụng sách giáo khoa miễn phí trong năm học mới. Ở đây, việc mượn sách miễn phí không chỉ là hỗ trợ học sinh, mà là cách thiết kế lại hệ thống thư viện trường học trên nền tảng sử dụng chung tài sản công.
An Giang: Ưu tiên vùng khó khăn và vai trò chủ động của chính quyền cơ sở
Tại An Giang, chính sách sách giáo khoa miễn phí được đặt trong bối cảnh ưu tiên lâu dài cho học sinh vùng dân tộc thiểu số, khu vực biên giới và những nơi có điều kiện đặc biệt khó khăn. Trước năm học 2026-2027, UBND tỉnh đã ban hành văn bản yêu cầu các sở, ngành và địa phương khẩn trương triển khai chính sách cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho giáo dục phổ thông, đồng thời thực hiện các hỗ trợ ban đầu khác cho học sinh. Các cơ sở giáo dục được giao nhiệm vụ rà soát số lượng học sinh, nhu cầu sách, xây dựng dự toán kinh phí, kế hoạch mua sắm, tiếp nhận, điều chuyển và sử dụng sách nhằm bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả và đúng quy định về ngân sách, đấu thầu, quản lý tài sản công. Điểm nhấn là yêu cầu các xã, phường, thị trấn chủ động bố trí nguồn lực theo thẩm quyền và huy động thêm nguồn hợp pháp để hỗ trợ học sinh, với ưu tiên rõ ràng cho những vùng khó khăn. Quan điểm xuyên suốt là bảo đảm rằng mọi học sinh đủ điều kiện đều được hưởng chính sách từ đầu năm học, không em nào thiếu sách hoặc bị “lỡ” chính sách vì thủ tục và điều kiện kinh tế gia đình.
Cha mẹ và nhà trường nên làm gì để chính sách đi vào thực chất?
Dù chính sách sách giáo khoa miễn phí và mượn sách miễn phí đã có khung pháp lý và kế hoạch triển khai khá rõ, việc nó trở thành lợi ích thực sự cho từng học sinh phụ thuộc nhiều vào cha mẹ và nhà trường. Trước hết, cha mẹ cần nắm rõ tiêu chí diện ưu tiên – từ con thương binh, liệt sĩ, học sinh mồ côi, khuyết tật cho đến học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo và vùng đặc biệt khó khăn – để chủ động khai báo thông tin, hoàn thiện hồ sơ với trường đúng thời điểm. Với mô hình mượn – trả, gia đình và học sinh phải nhận thức đây là tài sản công dùng nhiều lần, nghĩa là việc giữ gìn sách sạch sẽ, nguyên vẹn không chỉ là ý thức cá nhân mà là trách nhiệm với cộng đồng. Về phía nhà trường, cần công khai danh sách thụ hưởng, quy trình mượn sách, lịch hoàn trả và kế hoạch điều chuyển sách giữa các điểm trường, để phụ huynh có thể giám sát. Khi cả phụ huynh lẫn giáo viên cùng xem sách giáo khoa như “hạ tầng chung” chứ không phải hàng hóa riêng lẻ, chính sách này mới có cơ hội trở thành bước tiến quan trọng hướng tới một hệ thống giáo dục công bằng và tiết kiệm hơn.
