Miễn phí sách giáo khoa: Chính sách giáo dục 2029 thay đổi điểm xuất phát
Chính sách miễn phí sách giáo khoa là chủ trương cung cấp miễn phí một bộ sách đầy đủ theo chương trình học cho toàn bộ học sinh phổ thông, thông qua hình thức cho mượn và tái sử dụng, nhằm giảm chi phí bắt buộc gắn với việc đến trường và chuẩn hóa điều kiện học tập giữa các nhóm học sinh trên phạm vi toàn quốc.
Theo Nghị định 271, từ năm học 2029-2030, chính sách miễn phí sách giáo khoa sẽ áp dụng với toàn bộ học sinh phổ thông, gồm cả trường công lập và tư thục. Mỗi học sinh được mượn một bộ sách đầy đủ theo chương trình học và phải hoàn trả cho thư viện trường sau khi kết thúc năm học hoặc học kỳ để tiếp tục tái sử dụng. Đây là thay đổi mang tính cấu trúc, bởi sách giáo khoa vốn là khoản chi cố định mà đa số phụ huynh đều khó tránh. Khi chuyển từ “mua sở hữu” sang “mượn dùng chung”, nhà nước đặt lại câu hỏi: chi phí nào là bắt buộc để một đứa trẻ được đến trường, và trách nhiệm thuộc về ai.
Tác động tài chính: từ gánh nặng cá nhân sang chi phí công
Dù các nguồn hiện có không nêu con số cụ thể, phụ huynh nào có con đi học cũng hiểu sách giáo khoa là khoản chi định kỳ, thường khó cắt giảm. Chủ trương miễn phí sách giáo khoa trong chính sách giáo dục 2029 đồng nghĩa một phần chi phí đang nằm trên vai gia đình sẽ chuyển sang ngân sách công. Về bản chất, đây là sự dịch chuyển gánh nặng tài chính phụ huynh sang cơ chế chia sẻ rủi ro trong toàn xã hội, thay vì để từng hộ gia đình tự xoay xở.
Cách thiết kế dưới dạng cho mượn thay vì phát không hoàn toàn cũng là một tín hiệu đáng chú ý. Nhà nước không biến sách thành hàng dùng một lần, mà coi đó là tài sản công, cần được bảo quản, tái sử dụng và quản lý thông qua hệ thống thư viện trường. Mỗi học sinh được mượn một bộ sách nhưng phải hoàn trả sau năm học, nên trách nhiệm bảo quản được phân bổ giữa nhà trường và gia đình. Nếu chính sách được thực thi nghiêm túc, phụ huynh sẽ giảm đáng kể chi phí lặp lại mỗi năm, trong khi hệ thống vẫn kiểm soát được tài sản.
Từ lớp học đến thư viện: bình đẳng tiếp cận giáo dục bắt đầu từ cuốn sách
Điểm tiến bộ rõ nhất của chính sách này nằm ở phạm vi bao phủ: toàn bộ học sinh phổ thông, không phân biệt trường công hay tư. Khi sách giáo khoa được miễn phí sách giáo khoa theo cùng một chuẩn, khoảng cách về điều kiện học tập cơ bản giữa các nhóm học sinh có cơ hội thu hẹp. Học sinh ở trường tư cũng nằm trong hệ thống, tránh cảm giác bất công khi cùng chương trình mà chính sách chỉ áp dụng cho một số đối tượng.
Một điểm đáng ghi nhận khác là các địa phương đủ khả năng cân đối ngân sách được khuyến khích triển khai sớm hơn, ưu tiên vùng biên giới, hải đảo và địa bàn khó khăn. Điều này cho thấy định hướng an sinh xã hội giáo dục nhấn mạnh đến vùng thiệt thòi trước tiên, thay vì áp dụng đồng loạt rồi để vùng yếu tự bơi. Nếu các địa phương tiên phong thực hiện tốt, họ sẽ trở thành “phòng thí nghiệm chính sách” để cả nước học theo: cách tổ chức kho sách, cách quản lý cho mượn, xử lý hư hỏng, mất mát, và đặc biệt là cách gắn sách với hoạt động thư viện trường thay vì chỉ là bộ tài liệu phát rồi cất.
Thách thức triển khai: từ ngân sách đến hành vi sử dụng
Chính sách miễn phí sách giáo khoa giàu ý nghĩa nhưng sẽ không tự động trở thành thành công. Khi mỗi học sinh được mượn một bộ sách đầy đủ và phải hoàn trả cho thư viện trường sau năm học, bài toán không chỉ là mua đủ sách mà còn là tổ chức hệ thống lưu trữ, kiểm kê, phân phối và thu hồi. Nếu cơ chế quản lý lỏng lẻo, sách hư hỏng hoặc thất lạc nhiều, gánh nặng sẽ quay lại ngân sách, rồi cuối cùng vẫn là người dân chi trả bằng cách khác.
Một ví dụ cho thấy nhà nước đang quan tâm tới khía cạnh quản lý tài chính – dịch vụ là đề xuất hoàn phí, lệ phí khi thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến bị lỗi, trùng; thành phố đề xuất người dân chỉ cần yêu cầu hoàn tiền tại một đầu mối và cơ quan nhà nước có thể chủ động hoàn tiền nếu hệ thống xác định rõ lỗi kỹ thuật. Cùng tư duy đó, với sách giáo khoa, nếu không có cơ chế rõ ràng, minh bạch về trách nhiệm giữa trường, thư viện, phụ huynh và học sinh, chính sách dễ bị biến dạng thành các khoản phí “trá hình”, như thu đặt cọc hay phí bảo quản trái quy định, điều mà cơ quan quản lý đã phải lưu ý không được thu tại một số nơi.
Kết nối các chính sách: khi an sinh giáo dục đi cùng dịch vụ công và chi phí sinh hoạt
Để hiểu hết ý nghĩa của miễn phí sách giáo khoa, cần đặt nó trong bức tranh rộng hơn về chi phí mà người dân đang gánh. Chẳng hạn, từ ngày 24/8, một doanh nghiệp bưu chính áp dụng phụ phí xăng dầu bằng 10% cước vận chuyển với đơn hàng thông thường, trong khi một số gói hàng nặng là 12%; mức phụ phí này trong khoảng 5 tháng qua từng tăng lên 15%, giảm xuống 5% rồi trở lại 10%. Ví dụ, đơn có cước 30.000 đồng sẽ thêm khoảng 3.000 đồng; cước 50.000 đồng thêm 5.000 đồng. Đây là minh họa rõ ràng rằng chi phí sinh hoạt và dịch vụ có thể tăng giảm theo thời gian, tác động trực tiếp đến túi tiền gia đình.
Trong bối cảnh đó, một chính sách giáo dục 2029 miễn phí sách giáo khoa là tín hiệu khác hẳn: thay vì thêm phụ phí, nhà nước rút bớt một khoản chi nghĩa vụ. Khi song song triển khai các giải pháp bảo vệ người dân như đề xuất hoàn phí dịch vụ công trực tuyến bị lỗi và đầu tư cho y tế (như việc cấp cứu thành công bệnh nhân đột quỵ bằng thuốc tiêu sợi huyết thế hệ mới), an sinh xã hội giáo dục không còn là khẩu hiệu mà thể hiện qua những điều cụ thể: một bộ sách được mượn miễn phí, một khoản phí được hoàn trả, một ca bệnh được cứu sống kịp thời. Chính sách sách giáo khoa miễn phí vì thế nên được nhìn như một mảnh ghép quan trọng trong chiến lược giảm dần gánh nặng chi tiêu thiết yếu cho người dân, bắt đầu từ lớp học.
