Sách giáo khoa miễn phí: bước ngoặt công bằng hay bài toán tổ chức?
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách trong đó toàn bộ học sinh trong độ tuổi giáo dục bắt buộc được cấp sách giáo khoa mà không phải tự chi trả, đi kèm một cơ chế dự báo nhu cầu, in ấn và phân phối đủ năng lực để bảo đảm mọi em nhỏ có sách ngay khi năm học bắt đầu, tránh tình trạng thiếu hụt và chậm trễ kéo dài đến sau ngày khai giảng. Nếu nhìn từ góc độ công bằng xã hội, mục tiêu này xứng đáng được ủng hộ mạnh mẽ. Nhưng từ góc độ quản trị, nó là một cuộc cải tổ sâu về cung ứng sách học, buộc hệ thống phải thay đổi cách tính nhu cầu, tổ chức in và phân phối, cũng như thoát khỏi tư duy để thị trường tự xoay xở. Khi chưa giải bài toán đó, khẩu hiệu sách giáo khoa miễn phí dễ bị biến thành lời hứa khó thực hiện.
Thiếu 776.000 cuốn sau khai giảng: dấu hiệu báo động của khâu cung ứng
Ngày 21-9, theo báo cáo, cả nước vẫn còn thiếu hơn 776.000 cuốn sách giáo khoa, chiếm khoảng 0,31% nhu cầu, sau hơn hai tuần khai giảng. Thủ tướng đã yêu cầu giải quyết dứt điểm trước ngày 25-9. Con số tưởng nhỏ về tỷ lệ nhưng là lời cảnh báo lớn: với sách giáo khoa, thiếu 0,31% nghĩa là hàng trăm nghìn học sinh phải học chắp vá, mượn tạm, hoặc chờ bổ sung. Điều đó cho thấy khâu dự báo nhu cầu còn yếu, năng lực in ấn và phân phối chưa đủ linh hoạt để xử lý sai số, và hệ thống quản lý tồn kho sách học còn phản ứng chậm. Nếu bây giờ cung ứng sách học còn hụt hơi ngay đầu năm, thì khi triển khai chính sách giáo dục 2028 hướng đến phổ cập sách giáo khoa miễn phí, áp lực sẽ nhân lên nhiều lần. Không thể mơ về quyền lợi mới cho học sinh mà bỏ qua những nút thắt rất cụ thể ở kho, xưởng in và mạng lưới phát hành.
Nhật và Pháp: ngân sách trung ương trả tiền, hệ thống lo tổ chức
Khi nói đến sách giáo khoa miễn phí, Nhật Bản là ví dụ điển hình: toàn bộ học sinh trong độ tuổi giáo dục bắt buộc được cấp sách giáo khoa miễn phí, do ngân sách trung ương chi trả. Nhà nước tính nhu cầu, các đơn vị giáo dục địa phương chọn sách rồi báo cáo lên bộ, bộ giao số lượng cho từng nhà xuất bản, nhà xuất bản tổ chức in và chuyển sách đến trường qua mạng lưới phân phối, sau đó trường phát sách cho học sinh. Pháp cũng cấp sách giáo khoa miễn phí đến hết lớp 9, phần lớn dưới hình thức học sinh mượn sách trong năm học và trả lại để trường cấp cho khóa sau; kinh phí mua sách tại trường trung học cơ sở công lập thuộc trách nhiệm của Nhà nước, được phân bổ theo số học sinh. Một câu nói đáng ghi nhớ là: "Các bộ sách trung học cơ sở từng được tính thay mới sau khoảng bốn năm sử dụng". Hai mô hình này cho thấy điều cốt lõi không chỉ là nguồn tiền, mà là hệ thống cung ứng sách học được thiết kế như một dịch vụ công, có chu trình rõ ràng từ dự báo, mua sắm, bảo quản đến thay thế.
Singapore: để gia đình mua nhưng tổ chức chia sẻ và hỗ trợ thông minh
Singapore chọn cách khác: Bộ Giáo dục xây dựng danh mục sách giáo khoa được phê duyệt, từng trường chủ động chọn sách và công bố danh mục theo lớp, môn và trình độ trước năm học mới, phụ huynh mua sách tại nhà sách của trường hoặc qua đơn vị cung cấp được giới thiệu. Phụ huynh Singapore thường tự trả tiền mua sách theo danh mục của trường, trong khi học sinh thuộc gia đình đủ điều kiện tham gia Chương trình hỗ trợ tài chính được cấp miễn phí sách giáo khoa, tài liệu bắt buộc và đồng phục. Bên cạnh đó, chương trình Chia sẻ sách giáo khoa (Share-A-Textbook) do hệ thống bán lẻ tổ chức từ năm 1983 đã tiếp nhận và phân phối hơn 6,8 triệu cuốn sách cũ, với hơn 15.000 lượt tình nguyện viên tham gia. Mô hình này không xóa vai trò của gia đình trong việc mua sách, nhưng giảm đáng kể gánh nặng qua hỗ trợ có mục tiêu và chia sẻ nguồn sách đã qua sử dụng, giúp cung ứng sách học trở nên mềm dẻo, ít lãng phí hơn. Đây là cách tiếp cận hữu ích nếu Việt Nam chưa thể chuyển ngay sang mức miễn phí hoàn toàn.
Bài học cho Việt Nam: muốn miễn phí phải xây lại hệ thống cung ứng
Nhìn vào Nhật, Pháp và Singapore, điểm chung là sách giáo khoa không bị đối xử như một sản phẩm thương mại thuần túy mà như hạ tầng cho quyền học. Nhật và Pháp biến sách giáo khoa miễn phí thành chính sách pháp lý ổn định, gắn với ngân sách trung ương và một chuỗi cung ứng sách học kiểm soát được từng khâu từ dự báo đến quản lý vòng đời sách. Singapore thì chấp nhận gia đình chi trả phần lớn, nhưng xây danh mục phê duyệt, cho trường linh hoạt chọn sách và dùng các chương trình hỗ trợ, chia sẻ để lấp khoảng trống cho nhóm yếu thế. Việt Nam nếu muốn đi đến sách giáo khoa miễn phí không thể chỉ đặt mục tiêu trên giấy; cần công khai dữ liệu thiếu – thừa, hoàn thiện cơ chế dự báo nhu cầu, nâng năng lực in ấn, đa dạng hóa mạng lưới phân phối và coi việc mượn – dùng lại sách như một phần chính sách, thay vì để từng trường tự ứng biến. Khi hệ thống còn hụt 776.000 cuốn sau khai giảng, ưu tiên trước mắt phải là làm cho khâu cung ứng đáng tin, rồi mới bàn đến mở rộng quyền lợi.
