Khi sân khấu trở thành trách nhiệm với di sản văn hóa âm nhạc
Câu chuyện về những nghệ sĩ ưu tú Việt Nam gắn bó cả đời với dân ca truyền thống cho thấy sân khấu không chỉ là nơi thỏa mãn đam mê cá nhân, mà còn là không gian thiêng liêng để bảo tồn âm nhạc dân gian, truyền lửa cho thế hệ trẻ và giữ cho di sản văn hóa âm nhạc tiếp tục sống động trong đời sống hiện đại. Họ hát, nghiên cứu, giảng dạy và biểu diễn như một hành trình dài của trách nhiệm, nơi mỗi câu hát, mỗi làn điệu đều mang theo ký ức cộng đồng và bản sắc của vùng đất đã nuôi dưỡng mình.
Điểm chung của Thanh Tâm, Tân Nhàn và Thu Hài là họ không chấp nhận để dân ca truyền thống bị đẩy lùi trước làn sóng giải trí nhanh, dễ quên. Họ chọn con đường khó: gắn bó với những thể loại không phải lúc nào cũng “hot”, nhưng có chiều sâu và giá trị lâu dài. Dân ca Huế, nhạc dân gian hàn lâm hay hát chèo truyền thống đều đòi hỏi người nghệ sĩ phải kiên trì rèn luyện, chấp nhận thiệt thòi về hào quang tức thời để đổi lấy sự bền vững của di sản. Chính lựa chọn này khiến họ trở thành những người giữ lửa, chứ không chỉ là người biểu diễn.
Thanh Tâm và hành trình gìn giữ dân ca Huế trong lòng kinh thành
Trong căn nhà nhỏ giữa lòng kinh thành Huế, tiếng Nam Bình của Nghệ sĩ ưu tú Thanh Tâm vẫn vang lên, mềm như sợi tơ trong mưa phùn, dù bà đã ngoài 80 tuổi và sức khỏe không còn cho phép xuất hiện thường xuyên trên sân khấu. Dân ca Huế hình thành từ thế kỷ XVII, lớn lên trong đời sống cung đình và dân gian, trở thành nét văn hóa đặc sắc của đất cố đô. Thanh Tâm là mắt xích sống nối từ không gian cung đình xưa – nơi cha bà, ông Phan Hữu Lễ, từng là nghệ nhân trống tài hoa – tới những khán giả hôm nay. Việc Huế đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh dân ca Huế vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cho thấy giá trị của loại hình này đã vượt khỏi phạm vi địa phương.
Điều đáng nói là bà không xem việc hát dân ca Huế như một hoài niệm cá nhân, mà như một sứ mệnh. Từ những ngày theo cha vào cung, học múa, tuồng, nhạc và dân ca trong các đội Ba Vũ, Đồng Ấu, đến khi trở thành nghệ sĩ ưu tú, Thanh Tâm luôn coi mỗi lần cất giọng là một lần nối tiếp lớp thầy xưa – những nghệ nhân từng phục vụ triều Nguyễn. Dân ca Huế được bảo tồn và lan tỏa qua nhiều thế hệ nghệ nhân, và bà là minh chứng sống cho sức bền của truyền thống. Khi thành phố chuẩn bị hồ sơ UNESCO, chính ký ức, kỹ năng và đời sống nghệ thuật của những người như Thanh Tâm là nền tảng thuyết phục nhất rằng dân ca Huế không chỉ là nghệ thuật, mà là bản sắc.
Tân Nhàn: từ “nữ hoàng nhạc dân gian” đến người thầy truyền lửa
Nếu Thanh Tâm là ký ức sống của dân ca Huế, thì Nghệ sĩ ưu tú Tân Nhàn là hình ảnh của một thế hệ nghệ sĩ dân gian bước vào môi trường hàn lâm để bảo tồn âm nhạc dân gian bằng tri thức. Từ một ca sĩ dòng nhạc dân gian, chị đã học hỏi, nghiên cứu và trau dồi để trở thành Trưởng khoa Thanh nhạc của Học viện Âm nhạc Quốc gia – nơi đào tạo nghệ sĩ âm nhạc chính thống. Từ khi nhận nhiệm vụ này, Tân Nhàn ít xuất hiện hơn trên sân khấu để dành thời gian cho quản lý, nghiên cứu và đào tạo. Đây là lựa chọn không dễ, bởi với một nghệ sĩ biểu diễn, ánh đèn sân khấu luôn hấp dẫn. Nhưng chị chấp nhận lùi lại, để có thể nâng cả một thế hệ đi lên.
Điều thú vị là Tân Nhàn không xem việc giảm biểu diễn là “rút lui”, mà là chuyển trọng tâm sang truyền lửa. Chị khẳng định vẫn nhận lời biểu diễn, vì tiếp tục đứng trên sân khấu vừa là cách chứng minh năng lực nghề nghiệp, vừa là nguồn cảm hứng trực tiếp cho sinh viên. Ngày 17/10/2026, chị cùng các nghệ sĩ của Học viện tham gia chương trình phục vụ tiệc chiêu đãi Tổng thống Thụy Sĩ Guy Parmelin do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì – một minh chứng rõ ràng rằng âm nhạc hàn lâm và nhạc dân gian, khi được đào tạo bài bản, có thể bước ra những không gian ngoại giao quan trọng. Theo lời Tân Nhàn, đổi mới trong đào tạo không phải là phá bỏ nền tảng, mà là việc mỗi giảng viên tự cập nhật, tìm tòi để truyền cảm hứng cho sinh viên. Câu nói này xứng đáng được xem như một tuyên ngôn nghề nghiệp trong bối cảnh âm nhạc hiện đại.
Thu Hài và câu hát chèo truyền thống giữa thời giải trí nhanh
Nghệ sĩ ưu tú Thu Hài lớn lên ở vùng đất gắn với huyền thoại Từ Thức, nơi tiếng hát chèo vang dưới mái đình làng đã thấm vào tuổi thơ chị như cây xanh bám đất mẹ. Bén duyên với chèo từ những đêm hội làng, chị theo học lớp diễn viên chèo, rồi gắn bó với Đoàn chèo Thanh Hóa từ năm 1990 đến nay. Những năm kinh tế khó khăn, gia đình chị sống trong khu tập thể, có ngày trong nhà không còn gạo, phải đi vay hàng xóm. Đó không phải là hình dung lãng mạn về đời nghệ sĩ, mà là thực tế khắc nghiệt. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, Thu Hài vẫn bước lên sân khấu, sống hết mình với nhân vật, tập ngày tập đêm, mang những làn điệu chèo đến khắp vùng quê xứ Thanh và nhiều tỉnh, thành trong cả nước.
Ở tuổi gần lục tuần, Thu Hài vẫn say mê biểu diễn và đau đáu với việc truyền nghề cho thế hệ trẻ. Chị ý thức rõ trách nhiệm gìn giữ, trao truyền tinh hoa nghệ thuật chèo, để những câu hát của cha ông tiếp tục ngân vang, lan tỏa và sống mãi với thời gian. Trong bối cảnh khán giả trẻ bị cuốn vào các hình thức giải trí nhanh, ngắn, việc một nghệ sĩ vẫn kiên trì nâng niu từng câu hát chèo truyền thống là lựa chọn mang tính phản biện. Thu Hài không chỉ dạy động tác múa, làn điệu, mà còn chia sẻ kinh nghiệm hóa thân để nhân vật sống động trên sân khấu. Với chị, hạnh phúc lớn nhất của người nghệ sĩ không chỉ là được đứng trên sân khấu, mà còn là được khán giả lắng nghe và đồng cảm với nhân vật mình thể hiện. Đó là hạnh phúc gắn liền với trách nhiệm bảo tồn âm nhạc dân gian.
Từ câu hát đến trách nhiệm thế hệ: chúng ta cần làm gì?
Nhìn vào ba chân dung Thanh Tâm, Tân Nhàn và Thu Hài, có thể thấy rõ một điều: di sản văn hóa âm nhạc không tự nhiên tồn tại, nó sống nhờ những con người chấp nhận coi đời mình là cầu nối. Dân ca Huế đã được ghi vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đang trên đường hướng tới danh hiệu của nhân loại; nhạc dân gian bước vào môi trường hàn lâm; hát chèo truyền thống vẫn vang trên sân khấu địa phương. Nhưng nếu thế hệ trẻ chỉ xem đó là “môn học khó nghe” hay “thứ cổ xưa”, mọi nỗ lực của các nghệ sĩ ưu tú Việt Nam sẽ bị bỏ lỡ. Trách nhiệm không chỉ nằm ở người nghệ sĩ, mà ở khán giả, nhà quản lý, trường học – những người quyết định liệu dân ca truyền thống có một chỗ đứng xứng đáng trong đời sống hôm nay.
Câu chuyện của ba nghệ sĩ cho thấy một mô hình đáng học: kết hợp biểu diễn với giảng dạy, nghiên cứu; coi sân khấu là nơi truyền cảm hứng, không chỉ là nơi tìm kiếm hào quang. Thành phố Huế chuẩn bị hồ sơ UNESCO, Học viện Âm nhạc Quốc gia kiên định đào tạo âm nhạc hàn lâm, các đoàn chèo địa phương vẫn đưa nghệ thuật đến với làng quê – tất cả là những nỗ lực hệ thống. Nhưng nếu không có những cá nhân bền bỉ như Thanh Tâm, Tân Nhàn, Thu Hài, những nỗ lực ấy sẽ thiếu linh hồn. Kết lại, câu hỏi không phải là “di sản sẽ đi về đâu?”, mà là “chúng ta có dám đối xử với di sản như họ đã làm – bằng cả đời cống hiến, không thỏa hiệp với sự dễ dãi?”.
