Tiểu đô thị sinh thái núi rừng: Khánh Sơn chọn con đường khác với đô thị biển
Tiểu đô thị sinh thái núi rừng là mô hình tổ chức không gian phát triển trong đó khu dân cư, hạ tầng và hoạt động kinh tế được bố trí hài hòa với hệ sinh thái rừng, sông suối và cảnh quan tự nhiên, bảo đảm cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn môi trường và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương. Khi HĐND xã Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa thông qua Nghị quyết về quy hoạch chung đến năm 2050, địa phương đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: không chạy theo đô thị hóa dàn trải, mà chọn hướng đi tiểu đô thị sinh thái núi rừng tiêu biểu của tỉnh. Đây là quyết định mang tính phản biện trước xu hướng “bám biển, quay lưng với núi rừng” từng thấy ở nhiều địa phương sở hữu đường bờ biển dài. Khánh Hòa hiện có khoảng 490km bờ biển, dài nhất cả nước, nhưng điểm mới là tỉnh bắt đầu nhìn lên phía tây, coi vùng núi là không gian phát triển chiến lược chứ không chỉ là vùng đệm.
Quy hoạch xã Khánh Sơn: không gian 9.868ha cho tầm nhìn phát triển bền vững
Quy hoạch xã Khánh Sơn đến năm 2050 bao trùm toàn bộ 7 thôn với diện tích hơn 9.868ha, nhưng điều đáng bàn là triết lý phát triển bền vững cài vào từng nét vẽ. Trục đô thị không bám theo đồi dốc, mà bám theo thung lũng sông Tô Hạp – “xương sống xanh” của toàn không gian phát triển. Đô thị Tô Hạp được định vị là hạt nhân hành chính, dịch vụ, thương mại, du lịch, trong khi rừng phòng hộ, rừng đặc dụng đầu nguồn, hành lang sông suối và các vùng nhạy cảm môi trường được khoanh thành vùng bảo vệ nghiêm ngặt. Cách tiếp cận này đặt lợi ích dài hạn lên trên lợi ích ngắn hạn: không san gạt địa hình, không mở rộng đô thị dàn trải trên địa hình dốc, chấp nhận giới hạn không gian xây dựng để đổi lấy an ninh nguồn nước, an toàn trước sạt lở, lũ quét và khả năng thích ứng khí hậu về lâu dài.
Bốn tiểu vùng phát triển: cấu trúc kinh tế núi rừng gắn với khai thác tiềm năng địa phương
Điểm mạnh nhất của quy hoạch xã Khánh Sơn là cách tổ chức không gian thành 4 tiểu vùng, mỗi vùng gắn với một cấu trúc kinh tế núi rừng khác nhau. Tiểu vùng I – đô thị Tô Hạp – là nơi tập trung hành chính, dịch vụ, thương mại, du lịch và hạ tầng xã hội cấp xã, cấp vùng, đóng vai trò “bộ não” của tiểu đô thị sinh thái. Tiểu vùng II bao quanh trung tâm, là các khu đồi thoải dọc đôi bờ sông Tô Hạp – vùng chuyên canh cây ăn quả, đặc biệt là sầu riêng, gắn với mã số vùng trồng, chế biến nông sản, tiểu thủ công nghiệp và du lịch nông nghiệp – cộng đồng. Tiểu vùng III phía bắc và tiểu vùng IV phía nam không bị biến thành đất đô thị, mà giữ vai trò vành đai rừng phòng hộ, bảo vệ hệ sinh thái, nguồn nước, đồng thời phát triển kinh tế nông – lâm kết hợp dưới tán rừng và du lịch sinh thái, trekking có kiểm soát. "Quy hoạch này không chỉ là công cụ quản lý không gian mà còn là định hướng tổng thể để địa phương khai thác tối đa các tiềm năng, khắc phục những vấn đề còn tồn tại sau sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã".
Khai thác tiềm năng kinh tế mà không đánh đổi cảnh quan và văn hóa Raglai
Khánh Sơn không giấu tham vọng khai thác tiềm năng kinh tế từ phát triển núi rừng, nhưng quy hoạch buộc mọi động lực tăng trưởng phải đi cùng bảo tồn cảnh quan và bản sắc Raglai. Vùng rừng và vườn cây ăn quả được định hướng thành vùng đệm sinh thái, nơi du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp gắn với văn hóa Raglai trở thành sản phẩm chủ lực chứ không phải phụ trợ. Điều này cho thấy tư duy coi cộng đồng bản địa là chủ thể, không phải đối tượng “trưng bày” trong các tour tham quan. Quy hoạch nhấn mạnh tiểu đô thị sinh thái phải gắn với phát triển nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn, kinh tế nông thôn, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch cộng đồng, cùng với giao thông liên kết vùng và chuyển đổi số. Đó không chỉ là danh sách mục tiêu kinh tế, mà là khung để đảm bảo khai thác tiềm năng kinh tế không phá vỡ nền tảng sinh thái và văn hóa.
Từ bản quy hoạch đến hiện thực 2050: thách thức là kỷ luật thực thi
Tầm nhìn đến 2050 của xã Khánh Sơn chỉ có ý nghĩa nếu bản quy hoạch được thực thi với kỷ luật cao. Địa phương đã xác định 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm: cụ thể hóa chính sách của Trung ương và tỉnh; huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư; thực hiện nghiêm quy hoạch sử dụng đất; tăng cường quản lý và tổ chức thực hiện quy hoạch; phát triển khoa học, công nghệ, nguồn nhân lực; và làm tốt công tác tuyên truyền, vận động để tạo đồng thuận, phát huy vai trò chủ thể của người dân. Đây là điểm mấu chốt: tiểu đô thị sinh thái không thể chỉ hình thành bằng dự án và ngân sách, mà cần sự tham gia chủ động của cộng đồng, từ cách trồng rừng, chăm cây ăn quả đến việc đón khách du lịch, giữ gìn môi trường sống. Trong bối cảnh tỉnh đang phấn đấu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Khánh Sơn có cơ hội trở thành hình mẫu cho cách phát triển núi rừng: lấy quy hoạch làm khung, lấy người dân làm trung tâm, lấy phát triển bền vững làm thước đo cuối cùng.
