Từ mốc 20.9 đến bản đồ mới của các thành phố trực thuộc Trung ương
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính có vai trò trung tâm về kinh tế, chính trị, văn hóa, thường gắn với đô thị loại đặc biệt hoặc loại I, được tổ chức và quy hoạch riêng để đảm nhiệm chức năng đầu tàu phát triển vùng, đồng thời là hạt nhân của mạng lưới quy hoạch đô thị Việt Nam trong dài hạn. Từ góc độ chính sách, đây là bước nâng cấp địa vị hành chính nhằm tái cấu trúc không gian phát triển, thúc đẩy phát triển hạ tầng và tạo thêm các cực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Điểm ngoặt diễn ra từ ngày 24.8 khi Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh, có hiệu lực từ 20.9. Từ mốc thời gian này, cả nước sẽ có 9 thành phố trực thuộc Trung ương: Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Huế, Đồng Nai, Quảng Ninh và Bắc Ninh. Việc mở rộng mạng lưới đô thị cấp quốc gia không chỉ là thay đổi tên gọi mà báo hiệu một chu kỳ điều chỉnh quy hoạch đô thị Việt Nam, trong đó các địa phương phải tăng tốc mở rộng không gian đô thị và hoàn thiện hạ tầng để đáp ứng tiêu chí mới.
Quy hoạch đô thị Việt Nam: bước chuyển từ mở rộng địa giới sang tái cấu trúc không gian
Việc nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương buộc các địa phương phải thay đổi cách tiếp cận quy hoạch: không còn là câu chuyện mở rộng địa giới đơn thuần mà là tái cấu trúc toàn bộ không gian phát triển, từ mạng lưới đô thị tới hạ tầng chiến lược. Các đợt sắp xếp đơn vị hành chính đã tạo ra không gian lớn hơn đáng kể, nhưng không ai được phép dừng lại ở lợi thế diện tích hay dân số. "Việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ dựa trên quy mô diện tích hay dân số, mà đòi hỏi quá trình hoàn thiện đồng bộ hệ thống đô thị, hạ tầng và các tiêu chí liên quan". Hưng Yên là ví dụ điển hình: sau hợp nhất với Thái Bình, tỉnh này phải đẩy nhanh quy hoạch đô thị, hướng đến nâng tỷ lệ đơn vị hành chính đô thị lên trên 50% thông qua việc định hướng 36 xã lên phường. Ninh Bình sau hợp nhất Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình với diện tích hơn 3.942km2, dân số trên 4,4 triệu người cũng đang tổ chức lại mạng lưới đô thị để hình thành các cực tăng trưởng mới. Quy hoạch đồng bộ giờ là điều kiện tiên quyết, chứ không còn là lựa chọn tùy ý.
Hạ tầng – “xương sống” của những cực tăng trưởng mới
Nếu quy hoạch là khung xương của một đô thị, thì phát triển hạ tầng là phần "xương sống" quyết định sức khỏe lâu dài của thành phố trực thuộc Trung ương. Ở giai đoạn hiện nay, các địa phương buộc phải ưu tiên hạ tầng chiến lược, từ giao thông, logistics đến hạ tầng số, nếu không muốn bị tụt lại sau khi địa vị hành chính đã nâng lên nhưng năng lực phát triển thực tế vẫn ì ạch. Ninh Bình được định hướng tăng cường kết nối giữa đô thị với các trung tâm du lịch, khu kinh tế trọng điểm, nghiên cứu kinh tế biển và hạ tầng số. Khánh Hòa sau sắp xếp đơn vị hành chính có 8.706,75km2 đất liền và 65 đơn vị hành chính cấp xã, đang mở rộng mạng lưới phường; riêng năm 2026, tỉnh thành lập thêm 4 phường, nâng tổng số phường lên 20/65, đạt khoảng 30,77%. Sự dịch chuyển này cho thấy hạ tầng không chỉ phục vụ cư dân hiện hữu mà còn được thiết kế để tạo nền cho các ngành kinh tế chủ lực như du lịch dịch vụ, công nghiệp, năng lượng và đô thị.
Cơ hội đầu tư khu vực và mô hình đô thị mới
Từ góc nhìn kinh tế, mạng lưới 9 thành phố trực thuộc Trung ương mở rộng đang tạo ra những "cửa sổ" cơ hội đầu tư khu vực rõ rệt. Khi một địa phương chuyển từ mô hình tỉnh sang thành phố trực thuộc Trung ương, áp lực phải thu hút nguồn lực cho quy hoạch, đầu tư, tổ chức không gian đô thị và phát triển kinh tế tăng lên theo cấp số nhân. Quá trình đó nếu được điều hành tốt sẽ hình thành các cực tăng trưởng mới ở cả phía Bắc lẫn miền Trung, bổ sung thêm động lực cho nền kinh tế. Hưng Yên đẩy mạnh đô thị hóa, công nghiệp và kinh tế biển; Ninh Bình xây dựng mô hình "đô thị di sản thiên niên kỷ" gắn đô thị hóa với bảo tồn; Khánh Hòa phát huy lợi thế biển, du lịch, dịch vụ, năng lượng. Các định hướng này cho thấy mỗi cực tăng trưởng mang một bản sắc, tuy cùng chia sẻ yêu cầu phải tăng tỷ lệ đô thị hóa, hoàn thiện quy hoạch và hạ tầng. Tuy nhiên, đằng sau cơ hội là thách thức: nếu quy hoạch thiếu đồng bộ, đầu tư không đủ chiều sâu, các thành phố mới dễ bị rơi vào vòng xoáy phát triển nóng, hạ tầng quá tải và không gian đô thị manh mún.
Từ chín thành phố hôm nay tới các đô thị Trung ương mới trước 2030
Mốc 20.9 với chín thành phố trực thuộc Trung ương không phải điểm kết mà là điểm bắt đầu cho một lộ trình dài hơn. Hưng Yên, Ninh Bình và Khánh Hòa đang chuẩn bị cho bước chuyển lớn, với mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030. Từ nay đến đó, họ phải hoàn thiện quy hoạch, phát triển hạ tầng, nâng tỷ lệ đô thị hóa và đáp ứng các tiêu chí theo quy định. Nếu đạt yêu cầu và được cấp có thẩm quyền quyết định, ba cái tên này sẽ nối dài bản đồ các thành phố trực thuộc Trung ương, đồng thời tạo thêm các cực phát triển mới ở phía Bắc và miền Trung. Bản chất của cuộc chuyển mình này là cuộc sát hạch năng lực quy hoạch đô thị Việt Nam: liệu chúng ta có thể biến nâng cấp địa vị hành chính thành cải thiện chất lượng phát triển hay chỉ dừng ở việc vẽ lại bản đồ. Câu trả lời phụ thuộc vào cách từng địa phương dùng cơ hội này để tái thiết không gian đô thị, xây dựng hệ thống hạ tầng bền vững và thu hút đầu tư thực chất, thay vì chạy theo thành tích.
