Giải mã ADN liệt sĩ: Công nghệ khoa học cho một lời hứa đạo lý
Giải mã ADN liệt sĩ là quá trình thu thập mẫu hài cốt, tách chiết và phân tích vật chất di truyền, sau đó đối chiếu với mẫu của thân nhân còn sống và hồ sơ lịch sử để xác định danh tính hài cốt chưa xác định, qua đó trả lại tên tuổi, quê quán cho các liệt sĩ vô danh một cách khoa học và có căn cứ.
Điểm đáng nói là đây không phải những nỗ lực rời rạc, mà là một chiến dịch khoa học – nhân văn quy mô lớn. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Lạc Sơn, 399 trong tổng số 522 phần mộ là hài cốt chưa xác định được danh tính. Ở Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm, gần 600 phần mộ cũng trong tình trạng tương tự. Tại Thanh Hóa, 99 trên 234 phần mộ ở Quan Hóa và Mường Lát chưa có thông tin. Những con số ấy không chỉ là dữ liệu khô khan; đó là hàng nghìn phận người đang chờ được gọi đúng tên. "Mỗi mẫu sinh phẩm được thu thập, bảo quản và giám định là thêm một cơ hội để trả lại tên tuổi, quê quán cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc".
Từ Lạc Sơn đến Hòn Đất, Nầm, Thanh Hóa: Bức tranh một chiến dịch toàn quốc
Nhìn từ vài nghĩa trang tiêu biểu, có thể thấy rõ quy mô của nỗ lực giải mã ADN liệt sĩ trên phạm vi cả nước. Ở Lạc Sơn, lực lượng quân sự tỉnh phối hợp chính quyền địa phương tổ chức lấy mẫu sinh phẩm từ 399 phần mộ hài cốt chưa xác định danh tính trong tổng số 522 phần mộ, chủ yếu là liệt sĩ thời kháng chiến chống thực dân Pháp. Nghĩa trang này được đánh giá là nơi có số mộ chưa xác định danh tính nhiều nhất tỉnh Phú Thọ.
Tại Hòn Đất, lực lượng chuyên trách tiến hành lấy mẫu ADN từ 643 mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin, với sự tham gia trực tiếp của Đội lấy mẫu hài cốt liệt sĩ số 2 và số 4. Song song, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm (Hà Tĩnh), gần 600 phần mộ chưa xác định danh tính được đưa vào kế hoạch thu nhận mẫu trong khuôn khổ "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin". Ở Thanh Hóa, 99 phần mộ tại hai nghĩa trang Quan Hóa và Mường Lát đang được lấy mẫu để phục vụ giám định ADN. Những con số này khẳng định đây là một nỗ lực mang tính quốc gia, không chỉ mang tính tượng trưng.
Bên trong quy trình khoa học: Từ khai quật đến đối chiếu huyết thống
Điểm then chốt làm nên ý nghĩa của công nghệ nhận dạng di truyền trong xác định danh tính hài cốt nằm ở tính khoa học, chặt chẽ của quy trình. Tại Lạc Sơn, việc lấy mẫu được thực hiện theo quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt gồm 8 công đoạn, từ xác định vị trí, tiếp cận hài cốt, tạo mã định danh đến hoàn thiện hồ sơ, bàn giao. Các lực lượng làm nhiệm vụ được quán triệt phương châm “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ sản phẩm, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ thẩm quyền. Đây không phải hình thức, mà là hàng rào bảo vệ để không một mẫu nào bị nhầm lẫn.
Ở Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm, do địa hình đồi dốc và số lượng phần mộ lớn, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã xây dựng kế hoạch chi tiết, rà soát kỹ lưỡng và bố trí lực lượng phù hợp nhằm bảo đảm quá trình khai quật, thu nhận mẫu diễn ra đúng quy trình, an toàn và chính xác. Còn tại Thanh Hóa, từ khâu khai quật, lấy mẫu đến bảo quản, mã hóa, số hóa dữ liệu, lập hồ sơ quản lý và vận chuyển mẫu về đơn vị giám định ADN đều được thực hiện chặt chẽ. Sau khi thu thập, các mẫu hài cốt được bảo quản và bàn giao cho cơ quan chuyên môn phục vụ giám định ADN.
Giải mã ADN liệt sĩ: Khi công nghệ gặp lịch sử và gia đình
Điểm khác biệt của giải mã ADN liệt sĩ so với nhiều hoạt động tưởng niệm truyền thống là khả năng kết nối trực tiếp với thân nhân. Các mẫu hài cốt sau khi thu thập sẽ được giám định ADN, đối chiếu với dữ liệu thân nhân liệt sĩ trên toàn quốc. Để làm được điều đó, thông tin từng phần mộ và mẫu hài cốt được số hóa, cập nhật vào cơ sở dữ liệu, trở thành nền tảng cho việc đối chiếu, xác minh danh tính trong thời gian tới.
Công nghệ nhận dạng di truyền ở đây không chỉ là các phép phân tích trong phòng thí nghiệm; nó gắn chặt với hồ sơ lịch sử, hồ sơ quân nhân, ký ức nhân chứng và mẫu ADN của thân nhân. Khi một kết quả trùng khớp, đó không chỉ là sự thành công của khoa học, mà là khoảnh khắc gia đình tìm lại được người thân sau hàng chục năm chờ đợi. Việc số hóa dữ liệu, cập nhật hình ảnh, thông tin một cách đầy đủ và chính xác giúp rút ngắn thời gian xác minh, từng bước trả lại tên cho các liệt sĩ, đáp ứng mong mỏi của thân nhân và thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.
Chiến dịch 500 ngày đêm: Nỗ lực không chỉ để hoàn thành chỉ tiêu
Điểm đáng suy ngẫm là các hoạt động lấy mẫu, giám định ADN hiện nay đều đặt trong tổng thể một chiến dịch dài hơi: "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". Ở Phú Thọ, kế hoạch lấy mẫu hài cốt được đẩy mạnh nhằm hoàn thành chỉ tiêu đề ra, góp phần thực hiện hiệu quả chiến dịch này. Tại Thanh Hóa, lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của chiến dịch.
Tuy vậy, nếu xem đây chỉ là việc “hoàn thành chỉ tiêu” thì sẽ bỏ qua ý nghĩa cốt lõi: đó là trách nhiệm đạo lý và pháp lý với những người đã ngã xuống. Mỗi hồ sơ được lập, mỗi mã định danh được tạo ra, mỗi mẫu ADN được phân tích là một bước thu hẹp khoảng trống lịch sử. Việc triển khai tại các nghĩa trang như Quan Hóa, Mường Lát không chỉ bổ sung nguồn dữ liệu phục vụ xác định danh tính mà còn từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu ADN liệt sĩ, đáp ứng yêu cầu lâu dài của công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt chưa xác định. Kết luận hợp lý duy nhất là: nếu không kiên trì với công nghệ và quy trình khoa học hôm nay, chúng ta sẽ để thế hệ sau gánh tiếp một món nợ lịch sử không đáng có.
