Giám định ADN liệt sĩ: từ nỗi day dứt lịch sử đến cam kết phải “trả lại tên”
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình lấy mẫu sinh phẩm từ hài cốt, phân tích cấu trúc di truyền và đối chiếu với cơ sở dữ liệu người thân, để xác định danh tính hài cốt với độ tin cậy cao, qua đó trả lại tên tuổi, quê quán và thân phận cho những liệt sĩ vô danh còn nằm lại trong các nghĩa trang trên cả nước. Trong bối cảnh hàng chục nghìn phần mộ mang dòng chữ “chưa biết tên”, việc coi giám định ADN liệt sĩ là nhiệm vụ ưu tiên không chỉ là tiến bộ khoa học mà là lựa chọn đạo lý. Nhà nước đã biến tinh thần “uống nước nhớ nguồn” thành một chương trình quốc gia: khai quật, lấy mẫu ADN nghĩa trang, số hóa thông tin hài cốt và xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung để từng ngôi mộ không còn là một dấu hỏi lặng im.
Quy trình khoa học: từ khai quật, lấy mẫu đến số hóa dữ liệu hài cốt
Điểm đáng trân trọng của chiến dịch giám định ADN liệt sĩ là quy trình được xây dựng chặt chẽ như một đề án khoa học nghiêm ngặt. Tại Hà Tĩnh, với 774 phần mộ chưa xác định được thông tin ở 7 nghĩa trang, các đơn vị đã hoàn thành việc khai quật, lấy mẫu và số hóa thông tin; toàn bộ quá trình được thực hiện khoa học, tỉ mỉ, bảo đảm độ chính xác cao. Việc lấy mẫu ADN được thực hiện nghiêm ngặt, từ khâu cất bốc hài cốt, lựa chọn mảnh xương, răng còn đủ điều kiện, đến bảo quản mẫu sinh phẩm, ghi chép mã số để tránh nhầm lẫn. Song song, các địa phương khẩn trương số hóa toàn bộ dữ liệu, gắn mã định danh cho từng phần mộ và từng nghĩa trang, tiến tới tích hợp vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ, giúp thân nhân dễ dàng tra cứu. Khoa học ở đây không khô khan: nó là kỷ luật của sự tôn trọng, để không một mẩu xương, dòng chữ, ký hiệu nào bị bỏ sót.
Những điểm nóng trên bản đồ hy vọng: Hà Tĩnh, Điện Biên, Hà Nội và các tỉnh
Đi khắp các nghĩa trang liệt sĩ, có thể thấy chiến dịch lấy mẫu ADN nghĩa trang đang chuyển động đồng loạt, tạo nên một “bản đồ hy vọng” mới. Tại Hà Tĩnh, 774/774 phần mộ chưa xác định thông tin đã được khai quật, số hóa, trong đó 297 phần mộ lấy được mẫu sinh phẩm, đạt 38,4% – một tỷ lệ cho thấy cả nỗ lực lẫn thách thức về điều kiện hài cốt sau nhiều thập kỷ. Ở Điện Biên, Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia A1 có 645 mộ đơn nhưng 596 mộ chưa có thông tin; địa phương đang tiến hành lấy mẫu 635 mộ để phục vụ giám định ADN. Tại Hà Nội, riêng Nghĩa trang Mai Dịch, lực lượng chức năng đang tập trung cất bốc, lấy mẫu ADN cho 469 phần mộ chưa xác định thông tin. Những con số này, cộng với các tỉnh như Cao Bằng cũng đang triển khai, cho thấy quy mô hàng nghìn mộ vô danh đang từng bước được đưa vào hành trình xác định danh tính hài cốt.
Công nghệ ADN: vũ khí xác định danh tính chính xác và trả lại danh dự
Trong rất nhiều năm, việc xác định danh tính hài cốt chủ yếu dựa vào ký hiệu trên bia, sổ sách đơn vị, lời kể nhân chứng – những dữ kiện quý giá nhưng dễ thiếu hụt, nhầm lẫn. Công nghệ giám định ADN liệt sĩ đã thay đổi cán cân: từ suy đoán cảm tính sang đối chiếu khoa học. Việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định danh tính được đánh giá là nhiệm vụ có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, góp phần xác định thông tin, trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Khi mẫu hài cốt trùng khớp với mẫu từ thân nhân, đó là khoảnh khắc xác định danh tính chính xác – không còn mơ hồ – và là lời khẳng định rằng mỗi liệt sĩ đều xứng đáng được gọi đúng tên mình. Công nghệ ADN vì thế không chỉ là vài ống nghiệm trong phòng thí nghiệm; nó là nhịp cầu nối giữa hiện tại và những người đã hóa thành đất nước, để họ trở về trong vòng tay gia đình, trong trang sử chính xác hơn của dân tộc.
Chiến dịch 500 ngày đêm: dốc toàn lực trước mốc 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ
Đằng sau từng mũi khoan, từng hố khai quật là một chiến lược dài hơi: Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Hà Tĩnh đã thành lập tổ công tác liên ngành và đội lấy mẫu toàn khâu gồm 48 cán bộ, chiến sĩ, phối hợp các sở ngành, địa phương triển khai đồng bộ việc khai quật, số hóa và lấy mẫu sinh phẩm. Tại Hà Nội, tiến độ ở Nghĩa trang Mai Dịch được tính theo công suất 15–20 mộ mỗi ngày, với sự vào cuộc của Ban Phục vụ lễ tang, Bộ Tư lệnh Thủ đô và các đơn vị chuyên môn. Đây không chỉ là kế hoạch hành chính hướng tới mốc 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, mà là cam kết chính trị và đạo lý: trong khoảng thời gian hữu hạn, chúng ta phải làm tối đa những gì khoa học, nhân lực và ngân sách cho phép, để không thêm một thế hệ nào phải thắp hương cho người thân mà vẫn không biết ngôi mộ nào là của họ.
