Giám định ADN hài cốt: Cây cầu cuối cùng nối liệt sĩ với gia đình
Giám định ADN hài cốt là quá trình khai quật mộ liệt sĩ, lấy mẫu xương, răng hoặc mô còn lại rồi phân tích trong phòng xét nghiệm, kết hợp dữ liệu số hóa để xác định danh tính các phần mộ chưa rõ thông tin, từ đó khớp với hồ sơ và nguyện vọng của thân nhân liệt sĩ sau nhiều thập kỷ chiến tranh.
Nhìn từ Thái Nguyên, dễ thấy đây không chỉ là một kỹ thuật lạnh lùng trong phòng thí nghiệm mà là cây cầu cuối cùng nối người đã khuất với gia đình. Xã Phú Bình đã phối hợp khai quật 18 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính để lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Mỗi mẫu xương được lấy lên là một lời hứa: sẽ làm đến cùng để xác định danh tính liệt sĩ, bổ sung những mảnh ghép còn thiếu trong hồ sơ và dữ liệu về liệt sĩ. Ai coi đây là công việc thuần túy kỹ thuật đã đánh giá thấp ý nghĩa đạo lý mà công nghệ này mang lại.
Thái Nguyên và chiến dịch chuẩn hóa, số hóa 941 phần mộ vô danh
Nếu muốn hiểu sức nặng của công nghệ sinh học pháp y trong xác định danh tính liệt sĩ, hãy nhìn vào những con số ở Thái Nguyên. Nghĩa trang Huống Thượng có 51 phần mộ, trong đó 11 phần mộ chưa xác định được thông tin và đã được khai quật, lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN, xác định danh tính. Việc hoàn tất lấy mẫu tại đây đồng nghĩa tỉnh đã hoàn thành khai quật, lấy mẫu đối với 941 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin trên toàn địa bàn. Đây không còn là vài ca thử nghiệm rời rạc, mà là một chương trình chuẩn hóa quy trình trên quy mô lớn.
Điểm đáng nói là mọi thông tin từ vị trí, sơ đồ, dữ liệu từng phần mộ đều được số hóa để phục vụ đối chiếu, xác minh danh tính. Trước khi xúc một nắm đất, địa phương phải khảo sát, lập sơ đồ, xác định tọa độ từng mộ và lập tổ số hóa thông tin hài cốt. Nói cách khác, khai quật mộ liệt sĩ ngày nay là một quy trình khoa học, có thiết kế dữ liệu chặt chẽ chứ không phải hành động mang tính tượng trưng.
Khai quật mộ liệt sĩ: Nghi lễ trang nghiêm và kỷ luật khoa học
Không ít người lo rằng khai quật mộ liệt sĩ là “động mồ mả”, nhưng thực tế quy trình hiện nay cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa nghi lễ tri ân và kỷ luật khoa học. Tại Phú Bình, việc khai quật và lấy mẫu giám định ADN được tiến hành sau lễ dâng hương tưởng niệm liệt sĩ, trong không khí trang nghiêm. Tương tự, ở phường Linh Sơn và Bách Quang, các đại biểu dâng hoa, dâng hương, mặc niệm trước khi lực lượng chuyên môn bắt đầu khai quật.
Từ đó, một quy chuẩn đạo lý mới được khẳng định: tôn trọng người đã khuất không có nghĩa là để họ mãi vô danh. Việc khai quật, lấy mẫu ADN 12 hài cốt liệt sĩ chưa xác định thông tin tại phường Bách Quang được hoàn thành trong cùng ngày, sau đó phần mộ và khu vực được hoàn trả nguyên trạng. Những chi tiết này bác bỏ quan niệm rằng khoa học “phá” sự yên nghỉ; ngược lại, khoa học đang giúp việc tri ân trở nên đầy đủ và có trách nhiệm hơn.
Giá trị thực tế: Từ dữ liệu ADN đến sự bình yên trong mỗi gia đình
Điểm mấu chốt cần nhấn mạnh: giám định ADN hài cốt không phải là cuộc chơi kỹ thuật dành cho vài phòng lab, mà là công cụ cụ thể để giải quyết nhu cầu thực tế của hàng nghìn gia đình. Việc lấy mẫu giám định ADN là cơ sở khoa học quan trọng trong xác định danh tính các liệt sĩ chưa rõ thông tin, qua đó hoàn thiện dữ liệu về liệt sĩ và đáp ứng yêu cầu tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Nói cách khác, mỗi hồ sơ được bổ sung là một dấu chấm hết cho hàng chục năm chờ đợi.
Không phải ngẫu nhiên mà các địa phương nhấn mạnh ý nghĩa thiết thực của công tác này: hoạt động khai quật, lấy mẫu được đánh giá là góp phần đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với tên tuổi, quê hương. Việc lấy mẫu ADN cũng được coi là tạo thêm cơ sở khoa học cho quá trình xác định danh tính liệt sĩ, bổ sung thông tin còn thiếu trong hồ sơ và thực hiện đầy đủ hơn công tác tri ân. Đây là những phát biểu hiếm hoi cho thấy khoa học đang được nhìn nhận như một công cụ đạo lý chứ không chỉ là công nghệ lạnh.
Chiến dịch 500 ngày đêm: Khi tri ân gắn chặt với công nghệ
Một điểm nhiều người bỏ qua là giám định ADN hài cốt đang được triển khai trong một chiến lược dài hơi, chứ không phải phong trào ngắn hạn. Các địa phương như Phú Bình, Bách Quang, Linh Sơn đều thực hiện khai quật mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính trong khuôn khổ “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Chiến dịch này đặt trọng tâm vào rà soát, chuẩn hóa, số hóa dữ liệu về liệt sĩ và mộ liệt sĩ, đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập trong và ngoài nước, đồng thời thu thập mẫu sinh phẩm thân nhân để giám định ADN.
Ý nghĩa lớn nhất của cách tiếp cận này là tri ân được gắn với kỷ luật dữ liệu: không chỉ thắp hương mà còn chuẩn hóa hồ sơ, không chỉ dựng bia mà còn xác định danh tính liệt sĩ bằng bằng chứng sinh học. Thái Nguyên đã hoàn thành khai quật, lấy mẫu sinh phẩm cho 941 phần mộ vô danh, đó là một tuyên bố rất rõ ràng rằng công nghệ sẽ tiếp tục được dùng để từng bước trả lại tên tuổi, quê hương cho các anh hùng liệt sĩ. Câu hỏi duy nhất còn lại là xã hội có đủ kiên trì và đầu tư để đi hết con đường này hay không.
