G20 thương mại toàn cầu trước bài toán hàng hóa giá rẻ
G20 thương mại toàn cầu đang bước vào giai đoạn căng thẳng mới, khi các nền kinh tế lớn tranh cãi kịch liệt về cách đối phó dòng hàng hóa giá rẻ từ các nền kinh tế phi thị trường, đặc biệt liên quan đến thặng dư thương mại Trung Quốc và nguy cơ mất cân bằng kéo dài trên quy mô toàn cầu.
Cuộc họp bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương G20 tại Asheville, bang North Carolina, kết thúc mà không có tuyên bố chung – một dấu hiệu không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh va chạm lợi ích ngày càng trực diện giữa Mỹ và Trung Quốc. Thay vì đồng thuận, Mỹ buộc phải đưa ra một văn bản dưới danh nghĩa nước chủ trì, kêu gọi các nước có thặng dư đối ngoại lớn giảm phụ thuộc vào xuất khẩu và khuyến khích tiêu dùng nội địa. Bề ngoài, đây là tranh luận kỹ thuật về mất cân bằng vãng lai; thực chất, đó là lời nhắc nhắm thẳng vào Bắc Kinh và mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu của Trung Quốc.
Scott Bessent chỉ đích danh Trung Quốc: cuộc đối đầu được nói thẳng
Nếu các cuộc họp G20 trước đây thường che giấu xung đột sau những câu chữ ngoại giao trung tính, lần này Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent chọn cách nói thẳng, biến hàng hóa giá rẻ Trung Quốc thành tâm điểm tranh luận công khai. Ông gọi việc các nền kinh tế phi thị trường liên tục đẩy hàng hóa giá rẻ ra thế giới là “không bền vững” và khẳng định quốc gia có thặng dư tài khoản vãng lai lớn nhất thế giới, ở mức không bền vững, chính là Trung Quốc.
Theo Bessent, Trung Quốc là bên duy nhất không đồng thuận với cách tiếp cận dùng thuế quan và các biện pháp khác theo tinh thần chính quyền Donald Trump để xử lý mất cân bằng thương mại. Việc ông công khai quy trách nhiệm cho Bắc Kinh khiến căng thẳng thương mại G20 không còn là “chiến tranh lạnh” kinh tế, mà là cuộc đối đầu được nêu tên. Về phần mình, Trung Quốc tránh phản pháo trực diện, chỉ kêu gọi nhìn nhận mất cân bằng toàn cầu một cách “toàn diện, khách quan và cân bằng”, đồng thời nhấn mạnh phải bảo vệ thương mại tự do và thúc đẩy toàn cầu hóa bao trùm. Hai bên thực chất đang nói hai ngôn ngữ khác nhau về cùng một vấn đề: ai phải điều chỉnh trước và điều chỉnh bao nhiêu.
Thặng dư thương mại Trung Quốc: con số khổng lồ và nỗi lo của các nước khác
Điểm nghẽn lớn nhất khiến G20 không đạt được tuyên bố chung nằm ở thặng dư thương mại Trung Quốc, được Bessent xem là biểu tượng của mất cân bằng toàn cầu kéo dài. Bắc Kinh ghi nhận thặng dư thương mại kỷ lục 1.200 tỷ USD trong năm 2025, tăng 20% so với năm trước, trong khi Mỹ chịu thâm hụt đáng kể trong quan hệ thương mại song phương. Những con số này không chỉ là dữ liệu thống kê; chúng là nguồn gốc của nỗi lo rằng mô hình xuất khẩu giá rẻ của Trung Quốc đang đè nặng lên các ngành sản xuất khác, từ Mỹ tới châu Âu.
Mỹ thúc đẩy ý tưởng thành lập lực lượng nghiên cứu mất cân bằng thương mại và tăng quyền giám sát của IMF, đồng thời cảnh báo “bức tường thuế quan” mới có thể khiến hàng hóa Trung Quốc tràn sang những thị trường khác khi doanh nghiệp tìm cách chuyển hướng xuất khẩu. Trung Quốc lại phản đối các nội dung liên quan đến giám sát, tái cơ cấu nợ và cả dòng chảy tự do qua eo biển Hormuz, cho thấy họ không muốn bị đặt trong vị thế bị ràng buộc bởi các cơ chế kiểm soát do Mỹ dẫn dắt. Căng thẳng thương mại G20 vì thế không chỉ xoay quanh hàng hóa giá rẻ Trung Quốc, mà còn là cuộc đấu về quyền định nghĩa thế nào là “mất cân bằng” và ai đủ chính danh để sửa chữa nó.
Từ thương mại đến AI: cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung trên bàn G20
Điều đáng chú ý là cuộc tranh cãi về hàng hóa giá rẻ và thặng dư thương mại Trung Quốc diễn ra song song với những trao đổi về trí tuệ nhân tạo (AI) giữa hai nước. Bessent cho biết ông đã có các cuộc trao đổi, dù “hạn chế”, với đại diện Trung Quốc về AI tại G20, và dự kiến đây sẽ là một trong những chủ đề quan trọng khi Chủ tịch Tập Cận Bình gặp Tổng thống Donald Trump vào cuối tháng.
Mỹ muốn siết kiểm soát để ngăn các chủ thể phi nhà nước tự phát triển mô hình AI, đồng thời yêu cầu các công ty phải giải thích rõ hơn với công chúng về tác động của công nghệ này. Bessent còn kỳ vọng làn sóng chi tiêu vốn vào AI sẽ sớm thúc đẩy năng suất và giảm áp lực lạm phát. Ở chiều ngược lại, Trung Quốc nhấn mạnh ưu tiên tăng trưởng và giải quyết nợ của các nước đang phát triển, hàm ý rằng mọi khuôn khổ mới – dù về thương mại hay AI – phải tính đến lợi ích của các nền kinh tế đang đi lên. Cạnh tranh thương mại và công nghệ vì vậy đang hòa làm một, và G20 trở thành sân khấu nơi hai mô hình phát triển đối chọi nhau, từ hàng hóa đến thuật toán.
Kết luận: G20 bị chia rẽ nhưng thế giới không thể tránh cuộc tranh luận này
Việc 19 thành viên ủng hộ tuyên bố của Mỹ nhưng G20 vẫn không có văn bản chung cho thấy một thực tế rõ ràng: nếu Trung Quốc không chấp nhận bị gọi tên trong câu chuyện hàng hóa giá rẻ và thặng dư thương mại, thì mọi nỗ lực xây dựng đồng thuận đa phương về mất cân bằng thương mại sẽ tiếp tục bị treo lơ lửng. Tình trạng “tuyên bố nước chủ trì” thay thế “tuyên bố chung” đã trở thành bình thường kể từ khi G20 chia rẽ vì xung đột Nga – Ukraine, và giờ tiếp tục được kéo dài bởi tranh chấp kinh tế Mỹ – Trung.
Dù vậy, thế giới khó có lựa chọn là phớt lờ cuộc tranh luận này. Hàng hóa giá rẻ Trung Quốc vẫn tràn ngập thị trường; thặng dư thương mại Trung Quốc tiếp tục phình to; nhiều nước vừa muốn tận dụng lợi ích từ nhập khẩu giá thấp, vừa lo ngại ngành sản xuất trong nước bị chèn ép. G20 thương mại toàn cầu vì thế phải đối diện câu hỏi khó: hệ thống thương mại hiện nay phục vụ lợi ích của ai, và mức mất cân bằng nào là có thể chấp nhận. Chừng nào chưa có câu trả lời chung, các tuyên bố sẽ còn bỏ ngỏ – và căng thẳng thương mại G20 sẽ là trạng thái thường trực, không phải ngoại lệ.
