Bước ngoặt hành chính: Khi “tỉnh” trở thành “thành phố”
Việc nâng cấp tỉnh lên thành phố trực thuộc Trung ương là quá trình tái cấu trúc không gian phát triển và tổ chức lại bộ máy hành chính, nhằm trao thêm quyền tự chủ về quy hoạch, phân bổ nguồn lực, thu hút đầu tư và quản lý đô thị cho các địa phương có vai trò cực tăng trưởng mới. Chiều 24/8, Quốc hội thông qua Nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh với tỷ lệ tán thành 100%, đánh dấu một bước ngoặt trong bản đồ hành chính và phát triển đô thị miền Bắc. Thành phố Quảng Ninh chính thức có hiệu lực từ ngày 1/9, còn Bắc Ninh thành phố từ ngày 20/9. Đây không chỉ là đổi tên địa giới mà là “cú huých thể chế” cho hai cực tăng trưởng mới của vùng Đồng bằng sông Hồng.
Bắc Ninh thành phố: Từ đại bản doanh FDI đến đô thị công nghiệp công nghệ cao
Bắc Ninh thành phố được thành lập trên toàn bộ diện tích và dân số của tỉnh Bắc Ninh, tiếp giáp Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh cùng các tỉnh Hưng Yên, Lạng Sơn, Thái Nguyên. Quan trọng hơn, Nghị quyết xác định rõ định hướng phát triển Bắc Ninh thành "thành phố công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, xanh, thông minh, hiện đại và giàu bản sắc Kinh Bắc". Nói cách khác, từ ngày 20/9, Bắc Ninh không chỉ là “công xưởng điện tử” mà còn là phòng thí nghiệm cho mô hình công nghiệp công nghệ cao ở cấp thành phố Trung ương. Lợi thế hạ tầng sản xuất sẵn có – từ chuỗi nhà máy Samsung, Foxconn, Goertek, Luxshare cho tới kế hoạch đưa sân bay quốc tế Gia Bình vào vận hành – giúp Bắc Ninh có nền tảng hiếm nơi nào sánh kịp. Nhưng vị thế mới cũng buộc địa phương phải tái cấu trúc không gian đô thị, giảm lệ thuộc gia công, chuyển sang các hoạt động R&D và dịch vụ hỗ trợ công nghệ cao.
Quảng Ninh thành phố biển Trung ương: Cửa ngõ kinh tế biển và chuỗi cung ứng
Thành phố Quảng Ninh được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của tỉnh, giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/9, đồng thời đặt mục tiêu rõ ràng: Quảng Ninh phải trở thành đô thị biển hiện đại, xanh, thông minh, có sức cạnh tranh quốc tế, là trung tâm kinh tế biển, du lịch, dịch vụ và địa bàn chiến lược về quốc phòng, an ninh. Vị trí giáp Quảng Tây, sở hữu hệ thống cảng biển, khu công nghiệp và Vịnh Hạ Long – di sản thế giới – khiến Quảng Ninh thành phố nổi lên như “cửa ngõ chuỗi cung ứng” giữa Trung Quốc và Việt Nam. Tăng trưởng kinh tế 11,9% năm vừa qua – cao nhất cả nước – cho thấy sức bật của địa phương, nhưng khi lên đô thị biển trực thuộc Trung ương, áp lực cân bằng giữa công nghiệp hóa, kinh tế biển và bảo vệ hệ sinh thái Vịnh Hạ Long sẽ lớn hơn nhiều.
Cơ hội thể chế và phát triển đô thị: Đường dây trực tiếp tới Trung ương
Nâng cấp tỉnh lên thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ mang tính biểu tượng. Với mô hình mới, Bắc Ninh thành phố và Quảng Ninh thành phố có vị thế cao hơn trong hệ thống quản lý, quy hoạch và phân bổ nguồn lực, tạo thêm dư địa để phát huy vai trò cực tăng trưởng mới của miền Bắc. Một chuyên gia FDI nhận định: khi trở thành thành phố Trung ương, hai địa phương có "đường dây trực tiếp" đến các quyết định về ngân sách, hạ tầng và chính sách, loại bỏ tầng nấc trung gian thường gây chậm trễ. Song song, dự án Luật Phát triển đô thị đang đề xuất cơ chế riêng cho thành phố Trung ương về thu hút nhà đầu tư chiến lược, tài chính – ngân sách, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, đất đai và phát triển quỹ đất. Nếu biết tận dụng, đây là “gói ưu đãi thể chế” giúp hai thành phố tạo ra những mô hình phát triển đô thị tiên phong, từ thành phố thông minh đến khu đô thị công nghiệp – cảng biển tích hợp.
Thách thức quản lý đô thị và những việc phải làm ngay
Vị thế mới không tự động biến thành thịnh vượng nếu bộ máy và chính sách không kịp thay đổi. Sau khi Nghị quyết có hiệu lực, HĐND, UBND tỉnh sẽ chuyển thành HĐND, UBND thành phố; Chính phủ và chính quyền địa phương phải tổ chức thi hành nghị quyết, kiện toàn bộ máy, giữ ổn định đời sống người dân và bảo đảm phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh. Hai địa phương đã xây dựng kế hoạch công bố, tổ chức thực hiện nghị quyết, phân công nhiệm vụ cho các sở, ngành, cấp xã để sớm ổn định hoạt động. Về phía người dân, điểm tích cực là mọi giấy tờ đã cấp vẫn có giá trị đến khi hết hạn hoặc được thay thế, nên không có “cú sốc” hành chính nào. Thách thức lớn hơn nằm ở chỗ: phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng gắn với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, đồng thời kiểm soát phát triển đô thị tránh dàn trải, bảo vệ môi trường sinh thái và bản sắc địa phương. Nếu không, nâng cấp tỉnh thành phố sẽ dừng ở hình thức, bỏ lỡ cơ hội trở thành chuẩn mực mới cho phát triển đô thị Việt Nam.
