Từ “tỉnh” lên “thành phố”: bước ngoặt cho phát triển đô thị miền Bắc
Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương là bước tái cấu trúc không gian phát triển, nhằm tạo các cực tăng trưởng mới và nâng cao năng lực quản trị đô thị cho vùng kinh tế phía Bắc, đồng thời mở rộng dư địa liên kết vùng, bảo đảm quốc phòng, an ninh và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương.
Sáng 6/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, các đại biểu đã thảo luận tại tổ về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh, với sự tán thành cao đối với đề xuất này. Đây không phải động thái “hành chính thuần túy”, mà là một lựa chọn chiến lược, bám sát định hướng tổ chức lại không gian phát triển, xây dựng cực tăng trưởng mới của Trung ương. Nhìn rộng hơn, quyết định này báo hiệu một giai đoạn phát triển đô thị miền Bắc với cấu trúc quyền lực, hạ tầng và bản sắc văn hóa được tái định nghĩa mạnh mẽ.
Thành phố Quảng Ninh: Đô thị di sản và cực tăng trưởng biển – biên giới
Thành phố Quảng Ninh đang được thiết kế như một đô thị di sản gắn với biển, biên giới và du lịch quốc tế – nếu thất bại trong quản trị, lợi thế này có thể biến thành gánh nặng. Quảng Ninh là địa phương duy nhất vừa có biên giới trên bộ, vừa trên biển tiếp giáp Trung Quốc, sở hữu hệ thống cửa khẩu, cảng biển và cảng hàng không quốc tế, cùng hạ tầng giao thông đồng bộ và vai trò trung tâm kinh tế biển, du lịch quốc tế.
Theo hồ sơ, Quảng Ninh có dân số 1.523.400 người, diện tích tự nhiên 6.231,27 km², tỷ lệ đô thị hóa 81,23% và đã đạt tiêu chí đô thị loại I. Đây là nền tảng hiếm có cho một cực tăng trưởng biển – biên giới phía Bắc, gắn phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền. Tuy nhiên, để thành phố Quảng Ninh thực sự trở thành đô thị di sản, việc bảo tồn Vịnh Hạ Long, quần thể Yên Tử và các giá trị văn hóa vùng mỏ phải được đặt ngang hàng với mục tiêu tăng trưởng kinh tế, thay vì chỉ là “phụ lục” trong quy hoạch.
Thành phố Bắc Ninh: Hạt nhân công nghiệp trong tứ giác đô thị phía Bắc
Trong bức tranh phát triển đô thị miền Bắc, thành phố Bắc Ninh được xác lập như một đô thị công nghiệp – dịch vụ gắn với chuỗi cung ứng toàn cầu, giữ vai trò hạt nhân trong vùng động lực Thủ đô. Các đại biểu đánh giá Bắc Ninh có nền tảng công nghiệp điện tử, công nghệ cao, hệ thống logistics phát triển, nằm trên nhiều hành lang giao thông quốc tế và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Quy hoạch Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được Quốc hội khóa XV thông qua, tạo thêm lợi thế để Bắc Ninh trở thành cửa ngõ thứ hai của vùng Thủ đô, cùng Hà Nội và Hải Phòng hình thành một tứ giác đô thị phía Bắc. Nhưng thành phố Bắc Ninh không thể chỉ là một “khu công nghiệp mở rộng”. Với không gian văn hóa Kinh Bắc, dân ca Quan họ đã được UNESCO công nhận, đô thị này buộc phải giải bài toán kép: duy trì sức hút với các tập đoàn công nghệ, đồng thời bảo tồn đời sống văn hóa – làng nghề, tránh bị hòa tan trong lối đô thị hóa san bằng mọi khác biệt.
Nâng cấp hành chính: lợi thế quản trị hay rủi ro phình to bộ máy?
Việc nâng cấp hành chính không tự động tạo ra phát triển nếu thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh lặp lại mô hình cũ: bộ máy phình to, năng lực quản trị không theo kịp tốc độ đô thị hóa. Các đại biểu cho rằng hai địa phương đã đáp ứng đủ 5 điều kiện của Luật Tổ chức chính quyền địa phương và 7 tiêu chuẩn để trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, với các tiêu chí đều vượt trội so với quy định.
Nhưng chính các ý kiến tại nghị trường cũng cảnh báo: mô hình chính quyền đô thị mới đòi hỏi phải rà soát, kiện toàn tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ, sử dụng hiệu quả trụ sở, tài sản công dôi dư, tránh xáo trộn sau sắp xếp đơn vị hành chính. Câu hỏi then chốt là liệu hai thành phố có đủ quyết tâm “cắt lớp” thủ tục, nâng năng lực quản trị đô thị ở cấp xã, phường, hay sẽ dừng lại ở việc đổi tên biển hiệu mà không thay đổi cách quản lý người dân, doanh nghiệp và không gian sống.
Giữ hồn di sản trong đô thị mới: thước đo thành công dài hạn
Thành công của quá trình phát triển đô thị miền Bắc không thể chỉ đo bằng GRDP hay tỷ lệ đô thị hóa; thước đo dài hạn là khả năng giữ hồn di sản trong những thành phố mới. Các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn di sản được UNESCO công nhận như Vịnh Hạ Long và Dân ca Quan họ Bắc Ninh, đồng thời chú trọng bản sắc văn hóa và đời sống đồng bào dân tộc thiểu số miền núi, thu hẹp khoảng cách giữa đô thị và nông thôn.
Một đề nghị đáng chú ý là sớm hoàn thiện hồ sơ để UNESCO xem xét công nhận Yên Tử là di sản văn hóa thế giới – một bước đi sẽ củng cố vị thế đô thị di sản của thành phố Quảng Ninh. Tuy nhiên, nếu thiếu cơ chế bảo vệ tài nguyên, kiểm soát ô nhiễm công nghiệp, quản lý dân số cơ học và người nước ngoài, các di sản này có nguy cơ bị bào mòn. Nâng cấp hành chính vì thế chỉ là điểm khởi đầu; điều quyết định là lựa chọn mô hình phát triển: ưu tiên ngắn hạn cho tăng trưởng, hay đặt văn hóa và con người làm trung tâm.
