Từ hai tỉnh đầu tàu đến hai thành phố trực thuộc Trung ương
Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh là quá trình nâng cấp hai tỉnh có vai trò kinh tế hàng đầu miền Bắc thành các đô thị trực thuộc Trung ương, nhằm khai thác tốt hơn lợi thế địa kinh tế, tăng năng lực điều hành và tạo không gian phát triển mới cho vùng đồng bằng sông Hồng. Sáng 6.8, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội Tờ trình về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã tán thành việc trình Quốc hội xem xét, thông qua các nghị quyết này ngay tại kỳ họp. Điều quan trọng không chỉ là mốc thời gian, mà là bước chuyển về cấu trúc hành chính mới, kéo theo thay đổi về tư duy quy hoạch, thu hút đầu tư và tổ chức không gian phát triển kinh tế miền Bắc.
Cấu trúc hành chính mới: Nền tảng cho điều hành đô thị quy mô vùng
Thành phố Quảng Ninh được thành lập trên cơ sở giữ nguyên hiện trạng tỉnh Quảng Ninh, với diện tích tự nhiên 6.231,27km2, dân số khoảng 1,52 triệu người và 54 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu. Thành phố Bắc Ninh cũng giữ nguyên diện tích 4.713,75km2, dân số khoảng 3,98 triệu người và 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 45 phường và 54 xã. Nói cách khác, cấu trúc hành chính mới không thay đổi ranh giới, mà thay đổi cách nhìn nhận: từ một tỉnh tổng hợp sang một “thành phố vùng” đa trung tâm, kết hợp đô thị – công nghiệp – nông thôn. Trụ sở, tài sản công hiện có tiếp tục được sử dụng, bộ máy trong hệ thống chính trị cơ bản giữ nguyên, chỉ sắp xếp, thành lập mới theo quy định. Đây là cách tiếp cận thận trọng nhưng cần thiết để tránh xáo trộn, đồng thời mở đường cho mô hình chính quyền đô thị.
Động lực phát triển kinh tế miền Bắc và lợi thế FDI
Nếu chỉ coi việc nâng cấp thành thành phố là “đổi biển hiệu” thì sẽ bỏ lỡ một cơ hội phát triển kinh tế miền Bắc. Thực tiễn cho thấy, Quảng Ninh và Bắc Ninh đã vươn lên nhóm địa phương có quy mô kinh tế dẫn đầu cả nước. Theo Bộ Nội vụ, năm 2025 Quảng Ninh đóng góp 2,87% GRDP cả nước và 9,4% GRDP vùng đồng bằng sông Hồng, với 247 dự án FDI và tổng vốn đăng ký 17,05 tỉ USD, đứng thứ 7 cả nước về thu hút FDI. Bắc Ninh có hơn 3.660 dự án FDI còn hiệu lực với tổng vốn đăng ký trên 52 tỉ USD, quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước và thứ 3 vùng đồng bằng sông Hồng. Một câu nói dễ trích dẫn là: “Bắc Ninh chiếm 4,1% GDP cả nước và 13,6% GDP của vùng, tăng trưởng kinh tế đạt 10,27%”. Khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, ưu thế về đầu tư FDI Quảng Ninh và Bắc Ninh có thể chuyển thành các cực tăng trưởng mới, nếu đi kèm chính sách chọn lọc, ưu tiên công nghiệp chế biến – chế tạo, dịch vụ chất lượng cao và kinh tế số.
Sắp xếp cán bộ, xây dựng mô hình chính quyền đô thị
Một đô thị cấp vùng không thể vận hành hiệu quả nếu bộ máy vẫn tư duy theo kiểu “tỉnh thuần nông”. Tờ trình nêu rõ hai thành phố tiếp tục sử dụng trụ sở, tài sản công hiện có; tổ chức bộ máy cơ bản giữ nguyên các cơ quan, đơn vị trong hệ thống chính trị, đồng thời sắp xếp, thành lập mới theo quy định của Đảng và pháp luật. Đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trước mắt được giữ nguyên, việc bố trí nhân sự sẽ thực hiện dần để phù hợp mô hình chính quyền đô thị. Đây là lựa chọn hợp lý ở giai đoạn đầu, nhưng cũng đặt ra áp lực: hoặc bộ máy nhanh chóng thích nghi với yêu cầu quản trị đô thị hiện đại, hoặc sẽ trở thành nút thắt cho cải cách. Tác giả cho rằng, nếu không gắn việc sắp xếp cán bộ với đào tạo về quy hoạch đô thị, tài chính đô thị và quản lý dịch vụ công, lợi thế từ cấu trúc hành chính mới sẽ bị bào mòn.
Vị trí địa – chính trị và kết nối kinh tế miền Bắc
Quảng Ninh và Bắc Ninh không chỉ là hai cực kinh tế, mà còn là hai nút chiến lược trong kết nối vùng. Quảng Ninh giữ vị trí quan trọng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc bộ và cả nước, là địa phương duy nhất có đường biên giới cả trên bộ và trên biển với Trung Quốc, thông qua cửa khẩu quốc tế Móng Cái. Bắc Ninh ở cửa ngõ phía đông bắc Hà Nội, nằm trên hành lang kinh tế kết nối ASEAN với thị trường Trung Quốc. Những tuyến cao tốc, sân bay, đường sắt tốc độ cao, cảng và trung tâm logistics đang hình thành tại đây giúp hai thành phố trở thành bản lề cho phát triển kinh tế miền Bắc. Khi nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh có hiệu lực từ 1/9 và thành phố Bắc Ninh từ 20/9, đây không chỉ là cột mốc pháp lý, mà là thời điểm định hình lại bản đồ kinh tế – địa chính trị của vùng. Kết luận hợp lý là: nếu được quy hoạch và điều hành tốt, hai thành phố này có thể trở thành “đầu kéo” mới, kết nối kinh tế miền Bắc với chuỗi giá trị khu vực.
