Hành lang kinh tế Việt Trung: Định nghĩa lại mục tiêu kết nối
Hành lang kinh tế Việt Trung Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh – Vân Nam là một trục hợp tác xuyên biên giới, kết nối các trung tâm sản xuất, logistics, cửa khẩu biên giới và cảng biển nhằm gắn hoạt động thương mại, đầu tư với phát triển chuỗi giá trị khu vực, thay vì chỉ tập trung vào luồng hàng quá cảnh truyền thống.
Điểm then chốt của Hội nghị hợp tác hành lang kinh tế lần thứ 12 tại Sa Pa là năm địa phương đã thống nhất chuyển trọng tâm từ “kết nối quan hệ” sang “kết nối phát triển”, với mục tiêu rõ ràng là tích hợp hạ tầng giao thông, thị trường và chuỗi cung ứng giữa hai bên. Nói cách khác, câu chuyện không còn dừng ở việc có tuyến đường hay một cặp cửa khẩu, mà là làm sao biến toàn tuyến thành một trục tăng trưởng chung. Đây là bước chuyển về chất, buộc các địa phương phải nghĩ xa hơn lợi ích cục bộ để cùng xây dựng một hành lang kinh tế Việt Trung có sức cạnh tranh trong mạng lưới thương mại rộng hơn.
Từ bản đồ đến hạ tầng: Hình thành trục liên kết xuyên biên giới
Sau hơn hai thập kỷ hình thành từ năm 2004, cơ chế hợp tác giữa Lào Cai, Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và Vân Nam đã cho thấy tính bền vững và hiệu quả, trở thành một cầu nối quan trọng giữa hai vùng của Việt Nam và Trung Quốc. Nhưng chỉ đến giai đoạn 2024 – 2026, hành lang này mới thật sự được “nâng cấp” từ một mạng lưới quan hệ sang không gian phát triển kinh tế có định hướng. Tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, các dự án kết nối cửa khẩu, logistics, cảng biển và cửa khẩu thông minh đang dần định hình trục liên kết kinh tế xuyên biên giới.
Đề xuất đẩy nhanh dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng không chỉ là câu chuyện hạ tầng giao thông mà là chiến lược tái cấu trúc dòng hàng, dòng người và dòng vốn trên toàn tuyến. Kết nối hạ tầng giao thông giờ phải đi kèm kết nối dữ liệu, logistics và chính sách thông quan, nếu không hành lang kinh tế Việt Trung sẽ mãi mắc kẹt ở cấp độ “đường vận tải rời rạc”, không trở thành trục kinh tế thực sự. Cửa khẩu Kim Thành với năng lực khoảng 1.000 xe mỗi ngày cho thấy khi hạ tầng được đầu tư và tổ chức bài bản, lợi ích hiện hữu ngay trong lưu thông hàng hóa và thời gian thông quan.
Tích hợp chuỗi giá trị khu vực: Từ luồng hàng sang giá trị gia tăng
Lợi ích lâu dài của hành lang kinh tế không nằm ở số lượng container đi qua, mà nằm ở giá trị giữ lại trên tuyến. Các địa phương đã thống nhất định hướng xây dựng chuỗi giá trị khu vực, lựa chọn ngành và sản phẩm có lợi thế bổ trợ để hình thành chuỗi từ sản xuất – chế biến – logistics – thương mại – phân phối – thị trường trên quy mô toàn hành lang. Đây là cách chuyển từ thúc đẩy hàng hóa đi qua hành lang sang tạo ra giá trị tăng trưởng ngay trên hành lang kinh tế.
Quan điểm “chuyển từ kết nối địa phương trên bản đồ sang kết nối hạ tầng, doanh nghiệp, thị trường và chuỗi giá trị” của phía Hải Phòng là lời nhắc rằng nếu không có sự liên thông giữa khu công nghiệp, trung tâm logistics và hệ thống phân phối, hành lang sẽ khó bứt phá. Đáng chú ý, nhóm nông sản đã chiếm hơn 90% lượng hàng xuất khẩu qua cửa khẩu Lào Cai trong 6 tháng đầu năm, cho thấy dư địa để nâng cấp các chuỗi chế biến, logistics lạnh và thương mại số vẫn còn rất lớn. Nếu không tận dụng để xây dựng các cụm chế biến gắn với Lào Cai logistics hub và hệ thống cảng biển Hải Phòng – Quảng Ninh, khu vực này sẽ bỏ lỡ cơ hội trở thành trung tâm chuỗi giá trị thay vì chỉ là đường trung chuyển.
Cửa khẩu biên giới và lợi ích thiết thực cho doanh nghiệp, người dân
Hành lang kinh tế Côn Minh – Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh không phải một khái niệm trừu tượng; nó thể hiện rõ nhất tại các cửa khẩu biên giới như Kim Thành – Bắc Sơn, nơi luồng hàng nông sản được ưu tiên thông quan. Cơ chế “Luồng ưu tiên” cùng việc tổ chức phân luồng 5 làn và nâng cấp hạ tầng bãi xe giúp giảm tắc nghẽn, tăng năng lực thông quan lên khoảng 1.000 xe mỗi ngày, mang lại lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp xuất khẩu và lái xe.
Những cải thiện này không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn giảm rủi ro hư hỏng hàng, nhất là với nông sản; người dân khu vực biên giới hưởng lợi khi hoạt động thương mại sôi động kéo theo dịch vụ, việc làm và thu nhập. Tuy vậy, lãnh đạo Lào Cai thẳng thắn thừa nhận tính liên kết tổng thể vẫn hạn chế, nhiều hoạt động phân tán, hiệu quả kinh tế của hành lang chưa được lượng hóa rõ ràng. Điều này cho thấy các cửa khẩu biên giới dù đã cải thiện, vẫn cần được đặt trong một chiến lược lớn hơn về thông quan liên thông, cửa khẩu thông minh và khu hợp tác kinh tế qua biên giới để tạo lợi ích ổn định và bền vững.
Triển vọng trục kinh tế xuyên biên giới và những việc phải làm
Hội nghị hợp tác hành lang kinh tế lần thứ 12 không chỉ tổng kết giai đoạn vừa qua mà còn mở ra chương trình hành động mới đến sau 2026, với biên bản hợp tác đã được ký và hội nghị lần thứ 13 dự kiến tổ chức tại Hải Phòng năm 2028. Trọng tâm là triển khai tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, nâng cấp các tuyến Hải Phòng – Hạ Long – Móng Cái, Hà Nội – Quảng Ninh, đồng thời hoàn thiện và nhân rộng mô hình cửa khẩu thông minh ở Quảng Ninh, Lào Cai.
Điểm đáng chú ý là các bên đã đặt vấn đề thí điểm vận tải không người lái qua biên giới và khu hợp tác kinh tế qua biên giới, cho thấy tham vọng xây dựng một trục kinh tế xuyên biên giới có trình độ quản trị hiện đại. Nhưng để hành lang kinh tế Việt Trung phát huy hết vai trò là cầu nối giữa Trung Quốc và ASEAN, các địa phương phải coi khoa học công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là trụ cột, không phải phần bổ trợ. Nếu không mạnh dạn lượng hóa mục tiêu, chia sẻ dữ liệu và liên kết chính sách, hành lang này sẽ khó vượt qua “bẫy hình thức” – nhiều hội nghị, nhiều văn bản, nhưng chuỗi giá trị khu vực vẫn manh mún. Ngược lại, nếu làm tốt, đây có thể trở thành mô hình mẫu cho các hành lang kinh tế khác trong khu vực.
