Từ hành lang giao thương sang không gian chuỗi giá trị
Hành lang kinh tế Việt Trung là cơ chế hợp tác giữa 5 địa phương Lào Cai, Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và Vân Nam nhằm kết nối hạ tầng, cửa khẩu, logistics, dữ liệu và sản xuất để hình thành chuỗi giá trị xuyên biên giới, chuyển từ giao lưu thương mại đơn lẻ sang liên kết phát triển đồng bộ trên toàn tuyến trong bối cảnh kinh tế số và hội nhập khu vực. Bản chất bước ngoặt của Hội nghị hợp tác hành lang kinh tế 5 tỉnh, thành phố lần thứ XII diễn ra sáng 24/8 tại Sa Pa không nằm ở nghi thức hay danh sách phát biểu, mà ở việc các bên chính thức tuyên bố chuyển từ “kết nối giao thương” sang “kiến tạo chuỗi giá trị” như một định hướng chiến lược mới. Sau 22 năm tồn tại, hành lang kinh tế Việt Trung không thể tiếp tục tự thỏa mãn với vai trò là tuyến vận chuyển hàng hóa; hoặc phải trở thành không gian sản xuất – dịch vụ tạo giá trị gia tăng, hoặc sẽ bị các chuỗi cung ứng khác vượt qua. Việc ký kết Biên bản hợp tác mới tại hội nghị là lời cam kết rằng 5 địa phương không muốn bị mắc kẹt ở vai trò “trạm trung chuyển rẻ tiền”, mà hướng tới một cấu trúc chuỗi giá trị xuyên biên giới với quyền chủ động cao hơn.
Lào Cai và Vân Nam: từ đường biên thành trục phát triển
Nếu phải chọn một địa phương đang cố tình đẩy hành lang kinh tế Việt Trung sang giai đoạn mới, đó là Lào Cai. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh này sở hữu không gian phát triển hơn 13.000km², dân số khoảng 1,7 triệu người và đường biên dài khoảng 182km tiếp giáp Vân Nam. Đây không chỉ là cửa ngõ giao thương giữa Việt Nam, ASEAN với Vân Nam và Tây Nam Trung Quốc, mà đang được định vị như trung tâm hành lang kinh tế Côn Minh – Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh. Điều Lào Cai đề xuất tại Sa Pa cho thấy một tham vọng rõ ràng: biến biên giới thành trục kinh tế xuyên biên giới, chứ không chỉ là điểm thông quan. Tỉnh yêu cầu phối hợp triển khai các công trình kết nối chiến lược, trong đó tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Côn Minh – Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng được đặt ở vị trí trung tâm, cùng với hạ tầng kết nối khu kinh tế cửa khẩu Lào Cai với các địa phương Vân Nam, mô hình cửa khẩu thông minh và cơ chế thông quan liên thông, mở rộng luồng ưu tiên, kết nối dữ liệu logistics toàn tuyến. Nói thẳng, Lào Cai đang ép quan hệ hợp tác Vân Nam Việt Nam phải đi vào chiều sâu hạ tầng và dữ liệu, thay vì dừng ở các kỳ hội nghị mang tính biểu tượng.
Hạ tầng chiến lược: điều kiện để hành lang tạo giá trị chứ không chỉ vận chuyển
Nếu không bứt phá về hạ tầng, mọi khẩu hiệu về chuỗi giá trị xuyên biên giới sẽ chỉ là mỹ từ. Các địa phương thẳng thắn thừa nhận nút thắt lớn nhất của hành lang kinh tế Việt Trung hiện nay nằm ở kết nối giao thông và logistics liên vùng. Vì vậy, hội nghị Sa Pa tập trung vào hàng loạt dự án “xương sống”: đường sắt khổ tiêu chuẩn Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, quy hoạch tuyến Móng Cái – Hạ Long – Hải Phòng, cùng mạng lưới cao tốc, cảng biển và cửa khẩu thông minh. Một phát biểu cho thấy mức độ chuẩn bị nghiêm túc: đối với đoạn đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng đi qua Thủ đô dài khoảng 43,5km, thành phố đã hoàn thành kiểm đếm và bố trí 4 khu tái định cư với diện tích khoảng 43ha để bảo đảm tiến độ tuyến. Đây là những con số hiếm hoi chứng minh các dự án không còn nằm trên giấy. Khi đường sắt tiêu chuẩn từ Hà Khẩu – Lào Cai nối thông tới cảng Hải Phòng, kết nối logistics Lào Cai không chỉ phục vụ xuất nhập khẩu tiểu ngạch, mà sẽ là mắt xích trong trục vận tải đa phương thức từ Vân Nam ra biển. Chỉ khi đó, giá trị tăng thêm mới được tạo ra trên hành lang, thay vì bị hút hết ở các trung tâm cảng biển hay đô thị đầu cuối.
Từ xúc tiến rời rạc đến thiết kế chung chuỗi giá trị xuyên biên giới
Điểm đáng giá nhất của Hội nghị lần thứ XII không phải là việc “tăng thêm kết nối”, mà là thay đổi cách nhìn về bản chất kết nối. Lãnh đạo Hải Phòng nêu rất rõ: các địa phương phải chuyển từ phương thức trao đổi thương mại đơn thuần sang liên kết chuỗi giá trị và đầu tư, không còn xúc tiến dàn trải mà xây dựng danh mục chung các dự án ưu tiên, gắn với chế biến nông sản, công nghiệp hỗ trợ, năng lượng xanh, logistics thông minh, thương mại điện tử xuyên biên giới. Đây là lời thừa nhận rằng hợp tác rời rạc theo từng sự kiện đã chạm trần hiệu quả. Lào Cai thậm chí đi xa hơn khi kêu gọi lựa chọn ngành, sản phẩm và thị trường có lợi thế bổ trợ để xây dựng chuỗi hoàn chỉnh từ sản xuất – chế biến – logistics – thương mại – phân phối – thị trường trên toàn hành lang; đồng thời thúc đẩy hình thành Khu hợp tác kinh tế qua biên giới Lào Cai – Vân Nam kết nối với các khu kinh tế, khu thương mại tự do và không gian kinh tế biển của Hải Phòng, Quảng Ninh cùng thị trường Hà Nội. Tư duy này rõ ràng nhằm chuyển trọng tâm từ việc thúc đẩy hàng hóa đi qua hành lang sang tạo giá trị tăng trưởng ngay trên hành lang kinh tế. Nếu triển khai nhất quán, hành lang kinh tế Việt Trung có thể trở thành mô hình thử nghiệm cho một cấu trúc chuỗi giá trị khu vực, thay vì chỉ là tuyến đường trong bản đồ thương mại.
Hành lang kinh tế sau Sa Pa: cơ hội lớn nhưng không tự động
Sau Sa Pa, hành lang kinh tế Việt Trung bước vào giai đoạn mà mọi khẩu hiệu sẽ nhanh chóng bị kiểm chứng bằng tiến độ dự án và chất lượng phối hợp. Biên bản hợp tác mới đã được 5 tỉnh, thành phố ký kết cho thời gian tới, và Hội nghị Hợp tác Hành lang kinh tế lần thứ XIII đã được ấn định tổ chức tại Hải Phòng vào năm 2028. Nhưng giữa hai mốc hội nghị, hoặc các tuyến đường sắt, cửa khẩu thông minh, cơ chế thông quan liên thông và khu hợp tác kinh tế qua biên giới sẽ thành hình, hoặc hành lang sẽ lại rơi vào vòng lặp “họp – ký – chờ”. Về mặt tích cực, hành lang kinh tế Côn Minh – Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh đã chứng minh được tính bền vững sau 22 năm khi cơ chế hợp tác liên tục mang lại hiệu quả thực tiễn. Tuy nhiên, chính các địa phương cũng thừa nhận tính liên kết tổng thể còn hạn chế, nhiều hoạt động phân tán, thiếu chương trình có quy mô và sức lan tỏa lớn; khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh chưa trở thành trọng tâm. Nói cách khác, Sa Pa mới là bước mở cửa cho một chiến lược chuỗi giá trị xuyên biên giới tham vọng, chứ chưa phải sự đảm bảo. Nếu 5 địa phương không duy trì được sức ép cải cách hạ tầng, thể chế và dữ liệu, hành lang kinh tế Việt Trung sẽ tiếp tục đóng vai “đường đi” thay vì “không gian tạo giá trị”.
