Hành lang kinh tế Việt–Trung là gì và vì sao đang phải “lột xác”?
Hành lang kinh tế Việt Trung là không gian hợp tác gồm Lào Cai, Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và tỉnh Vân Nam, được tổ chức như một tuyến kết nối hạ tầng, thương mại, logistics và đầu tư nhằm phát triển chuỗi giá trị xuyên biên giới giữa hai nền kinh tế. Hành lang kinh tế 5 tỉnh, thành phố Việt - Trung đang chuyển dịch từ “kết nối giao thương” sang “kiến tạo chuỗi giá trị”, mở ra dư địa tăng trưởng mới cho toàn khu vực. Nói cách khác, đây không còn là tuyến trung chuyển hàng hóa mà đang trở thành nơi tạo ra giá trị gia tăng, nơi hạ tầng, doanh nghiệp, dữ liệu và thị trường được gắn kết trên toàn tuyến.
Bước ngoặt được định hình rõ tại Hội nghị hợp tác hành lang kinh tế 5 tỉnh, thành phố lần thứ XII tổ chức sáng 24/8 tại Sa Pa, do Sở Ngoại vụ Lào Cai phối hợp các đơn vị liên quan tổ chức. Thay vì tiếp tục chấp nhận mô hình hợp tác rời rạc, các địa phương lựa chọn bước vào giai đoạn “kết nối phát triển”, buộc phải trả lời câu hỏi: hoặc nâng cấp lên chuỗi giá trị xuyên biên giới, hoặc chấp nhận tụt lại trong một kỷ nguyên cạnh tranh bằng hạ tầng, công nghệ và logistics.
Từ giao thương truyền thống đến kiến tạo chuỗi giá trị xuyên biên giới
Điểm then chốt của giai đoạn 2024–2026 là sự chuyển dịch “từ kết nối quan hệ sang kết nối phát triển” trên toàn hành lang. Nếu trước đây trọng tâm là giao lưu, xúc tiến thương mại định kỳ, thì nay hợp tác đã dịch chuyển sang những liên kết mang tính nền tảng và dài hạn như kết nối hạ tầng giao thông, logistics, dữ liệu và chuỗi sản xuất. Đây chính là bước tiến từ trao đổi hàng hóa sang xây dựng chuỗi giá trị xuyên biên giới, nơi sản xuất, chế biến, logistics thương mại biên giới và phân phối được tổ chức như một hệ sinh thái chung.
Lãnh đạo Hải Phòng thẳng thắn đề nghị các địa phương “chuyển từ phương thức trao đổi thương mại đơn thuần sang liên kết chuỗi giá trị và đầu tư” và xây dựng danh mục chung các dự án, ưu tiên chế biến nông sản, công nghiệp hỗ trợ, năng lượng xanh, logistics thông minh và thương mại điện tử xuyên biên giới. Từ phía Lào Cai, định hướng rất rõ: “chuyển từ việc thúc đẩy hàng hóa đi qua Hành lang sang tạo ra giá trị tăng trưởng trên Hành lang kinh tế” thông qua việc lựa chọn ngành, sản phẩm, thị trường có lợi thế để xây dựng chuỗi sản xuất–chế biến–logistics–thương mại–phân phối.
Kết nối hạ tầng Lào Cai và các siêu dự án logistics: cơ hội hay nút thắt mới?
Không khó để chỉ ra rằng nút thắt lớn nhất của hành lang kinh tế Việt Trung hiện nay chính là hạ tầng kết nối. Các địa phương đã thừa nhận hạ tầng yếu và thiếu đang kìm hãm hiệu quả kinh tế của hành lang. Việc tính liên kết tổng thể còn hạn chế, nhiều hoạt động phân tán, chưa hình thành các chương trình hợp tác có quy mô và sức lan tỏa, khiến hành lang dù đông xe, nhiều hàng, nhưng giá trị gia tăng vẫn chưa được lượng hóa rõ ràng. Đây là lời cảnh tỉnh: nếu chỉ nâng cấp cửa khẩu mà không hình thành mạng lưới hạ tầng chiến lược, hành lang sẽ mãi là “trạm trung chuyển” giá rẻ.
Lào Cai đang chủ động kiến tạo trục kinh tế xuyên biên giới bằng việc thúc đẩy tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, các hạ tầng kết nối khu kinh tế cửa khẩu Lào Cai với Vân Nam, cùng cầu đường bộ qua sông Hồng Bát Xát – Bá Sái và lối thông quan Bản Vược – Bá Sái. Ở hướng Đông, Quảng Ninh đề nghị sớm quy hoạch tuyến đường sắt Móng Cái – Hạ Long – Hải Phòng; khi kết nối với mạng Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, đây sẽ là trục vận tải giúp giảm chi phí logistics thương mại biên giới và tăng giao thương giữa Tây Nam Trung Quốc và duyên hải Bắc Bộ. Câu hỏi không phải là có làm hay không, mà là có dám ưu tiên các tuyến “xương sống” này thay vì đầu tư dàn trải.
Đường bay Vân Đồn – Côn Minh và tham vọng trục du lịch – thương mại mới
Hội nghị Sa Pa lần thứ XII không chỉ nói về đường sắt và cầu đường bộ, mà còn đặt ra bài toán bầu trời cho hành lang kinh tế Việt Trung. Tỉnh Quảng Ninh đề nghị Vân Nam cùng nghiên cứu mở đường bay thẳng hoặc charter giữa sân bay Vân Đồn và sân bay Trường Thủy, Côn Minh. Đây là đề xuất đúng lúc: khi chuỗi giá trị xuyên biên giới đang được hình thành, thiếu một trục hàng không gắn kết du lịch, thương mại và đầu tư thì toàn bộ hành lang sẽ thiếu một “lớp” dịch vụ cao hơn, dành cho dòng khách, dòng hàng có giá trị gia tăng.
Với lợi thế cảng biển, khu công nghiệp và đô thị cảng, Hải Phòng đề xuất tạo đột phá về kết nối hạ tầng và logistics xuyên biên giới, đưa du lịch, văn hóa và giao lưu nhân dân trở thành dòng chảy thường xuyên trên hành lang. Nếu đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng là trục hàng hóa, thì đường bay Vân Đồn – Côn Minh có thể trở thành “đường cao tốc trên không” cho dịch vụ và du lịch. Tuy nhiên, nếu đường bay chỉ được nhìn như kênh tăng khách du lịch mà không gắn với các trung tâm logistics, kho ngoại quan và thương mại điện tử xuyên biên giới, hành lang sẽ bỏ lỡ cơ hội đẩy mạnh logistics thương mại biên giới giá trị cao.
Ba thách thức chiến lược và hướng đi tiếp theo của hành lang
Lào Cai đã nói thẳng: khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh chưa trở thành trọng tâm của hợp tác hiện nay. Trong khi đó, chuỗi giá trị xuyên biên giới chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu logistics được kết nối, cửa khẩu hoạt động thông minh và mạng vận tải đa phương thức liên thông suốt tuyến. Việc hoàn thiện và nhân rộng mô hình cửa khẩu thông minh tại Lào Cai, Quảng Ninh, mở rộng danh mục luồng ưu tiên và từng bước hình thành cơ chế thông quan liên thông đang được đề xuất như nền móng kỹ thuật của hành lang mới.
Về phía trước, Lào Cai đề xuất ba định hướng lớn: cùng triển khai các công trình kết nối chiến lược (trọng tâm là tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng), thúc đẩy các tuyến đường sắt Hải Phòng – Hạ Long – Móng Cái, Hà Nội – Quảng Ninh, hoàn thiện hệ thống cảng biển, cao tốc kết nối và mạng vận tải đa phương thức. Hội nghị hợp tác hành lang kinh tế lần thứ XIII dự kiến tổ chức tại Hải Phòng năm 2028 sẽ là phép thử: hoặc hành lang kinh tế Việt Trung kịp chuyển mình thành trục tạo giá trị, hoặc sẽ bị các tuyến hành lang khác trong khu vực bỏ xa. Lựa chọn thuộc về chính những địa phương đang ngồi trên tuyến hành lang này – và thời gian không đứng về phía những người chậm trễ.
