Thiếu điện Việt Nam: Điểm nghẽn chiến lược trong cuộc đua chuỗi cung ứng
Thiếu điện Việt Nam trong bối cảnh các dự án năng lượng tái tạo bị treo đang trở thành một điểm nghẽn chiến lược, đe dọa khả năng duy trì tăng trưởng công nghiệp, thu hút vốn FDI và hiện thực hóa tham vọng trở thành trung tâm sản xuất thay thế trong chuỗi cung ứng Trung Quốc khi thế giới nỗ lực dịch chuyển hoạt động gia công, chế tạo khỏi thị trường này để giảm phụ thuộc và đa dạng hóa rủi ro địa chính trị. Nghịch lý là Việt Nam đang nằm trong nhóm hưởng lợi lớn nhất từ xu hướng dịch chuyển đó, với ngành chế biến – chế tạo tăng rất nhanh và kim ngạch xuất khẩu gần tương đương GDP, nhưng hệ thống điện lại không theo kịp tốc độ công nghiệp hóa. Khi chính phủ phải cảnh báo nguy cơ mất điện diện rộng trong năm tới trong bối cảnh chi phí năng lượng tăng mạnh, thông điệp gửi tới các tập đoàn toàn cầu rất rõ: rủi ro nguồn điện ở Việt Nam đang cao hơn mức họ chấp nhận được.
Năng lượng tái tạo bị treo: Lãng phí công suất, đánh mất cơ hội cạnh tranh
Thay vì được nhìn nhận như cứu cánh cho thiếu điện Việt Nam, năng lượng tái tạo lại đang bị treo trên quy mô khó chấp nhận đối với một nền kinh tế công nghiệp hóa nhanh. Hai trang trại điện gió ở Tây Nguyên, lẽ ra hoàn thành từ năm 2021, đã bị phủ bụi trong rào cản pháp lý nhiều năm trước khi được cấp phép vận hành vào tháng 1 vừa qua. Đây chỉ là phần nổi của tảng băng: cơ sở dữ liệu cho thấy 85 dự án điện gió và điện mặt trời, tổng công suất 4,7 GW, bị vướng mắc tương tự, nhưng mới có 1,6 GW phát điện; phần còn lại về lý thuyết đủ cấp điện cho hàng triệu hộ gia đình. Một câu nói đáng trích dẫn là: "Các đợt mất điện năm 2023 đã khiến nhiều nhà máy phải đóng cửa và làm bốc hơi 0,3% GDP, trong khi hàng gigawatt năng lượng sạch vẫn bị ngắt kết nối khỏi lưới". Khi năng lượng tái tạo bị treo vì tranh cãi giá bán điện và thủ tục, Việt Nam tự làm suy yếu lợi thế cạnh tranh chi phí và độ tin cậy nguồn điện mà nhà đầu tư toàn cầu coi là điều kiện tối thiểu.
Cuộc chuyển dịch khỏi chuỗi cung ứng Trung Quốc: Việt Nam có dám chơi dài?
Việt Nam được nhìn nhận là điểm đến hàng đầu trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng Trung Quốc, hưởng lợi từ thuế quan và chính sách kiềm chế thương mại từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Tuy nhiên, không quốc gia nào trở thành công xưởng thế giới nếu điện chập chờn, kế hoạch nguồn thiếu nhất quán, và hạ tầng năng lượng lắp ghép từng miếng thay vì thiết kế theo tầm nhìn dài hạn. Kinh nghiệm quốc tế về Trung tâm Năng lượng Tái tạo cho thấy hạ tầng phải được chuẩn bị đi trước nhu cầu hàng chục năm, với cảng, quỹ đất công nghiệp và logistics được đầu tư liên tục. Nếu Việt Nam tiếp tục phản ứng theo kiểu “thiếu đâu vá đó”, các tập đoàn đa quốc gia sẽ kết luận rằng những thị trường khác – kể cả Trung Quốc – vẫn là lựa chọn an toàn hơn vì đảm bảo được nguồn điện, dù chi phí hoặc rủi ro địa chính trị cao hơn.
Hạ tầng năng lượng và danh mục dự án: Điều Việt Nam phải làm ngay
Thông điệp từ các mô hình RE Hub quốc tế rất thẳng thắn: hạ tầng năng lượng chỉ có giá trị nếu đi cùng một danh mục dự án rõ ràng, liên tục và đáng tin cậy. Những cảng như Cuxhaven được quy hoạch và đầu tư theo tầm nhìn 20–25 năm, quỹ đất và hạ tầng luôn sẵn sàng trước khi nhà đầu tư xuất hiện. Ngược lại, Việt Nam vừa để năng lượng tái tạo bị treo trên lưới, vừa chưa đưa ra được danh mục ổn định cho giai đoạn 2030–2035, khiến doanh nghiệp khó tính toán dòng tiền, năng lực sản xuất và kế hoạch nhân lực lâu dài. Khi LNG mất ưu thế về giá và độ tin cậy do xung đột ở Iran, còn than đá lại được xem xét như giải pháp tình thế, việc chậm trễ chốt cơ chế giá với doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực điện là tự khóa tay mình trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Muốn trở thành trung tâm năng lượng tái tạo và giữ chân chuỗi cung ứng toàn cầu, Việt Nam phải dứt khoát giải bế tắc chính sách, thống nhất quy hoạch lưới và đầu tư hạ tầng đi trước nhu cầu thay vì tiếp tục chờ đợi.
Kết luận: Không có nguồn điện ổn định, mọi tham vọng chuỗi cung ứng sẽ chỉ là khẩu hiệu
Câu chuyện thiếu điện Việt Nam và năng lượng tái tạo bị treo không còn là vấn đề kỹ thuật, mà là thử thách đối với năng lực hoạch định chiến lược quốc gia. Khi mất điện đã từng khiến nhà máy phải ngừng hoạt động và làm giảm 0,3% GDP, nhưng hàng gigawatt công suất sạch vẫn nằm trên giấy hoặc bị ngắt kết nối, đó là tín hiệu xấu cho bất kỳ tập đoàn nào đang cân nhắc dịch chuyển dây chuyền khỏi chuỗi cung ứng Trung Quốc. Nếu Việt Nam không sớm tháo gỡ tranh chấp giá điện, thiết kế hạ tầng năng lượng theo tầm nhìn dài hạn và công bố danh mục dự án ổn định, lợi thế chi phí lao động và vị trí địa lý sẽ bị bào mòn bởi rủi ro nguồn điện. Một nền kinh tế muốn sản xuất cho thế giới trước hết phải đảm bảo điện ổn định cho chính mình; nếu thất bại ở bước này, mọi khẩu hiệu về “trung tâm sản xuất mới của toàn cầu” sẽ khó thuyết phục được nhà đầu tư.
