Từ kết nối thị trường đến kiến tạo năng lực phát triển chung
Chuỗi cung ứng ASEAN Trung Quốc là mạng lưới liên kết sản xuất, logistics, hạ tầng và thị trường giữa các nền kinh tế ASEAN với Trung Quốc, được định hình qua hiệp định thương mại, dòng đầu tư và hợp tác công nghệ, nhằm bảo đảm dòng nguyên liệu, hàng hóa và dữ liệu lưu chuyển ổn định, hiệu quả trong khu vực. Bản chất của nó không chỉ là mua bán hàng hóa, mà là cùng xây dựng năng lực phát triển mới dựa trên kinh tế số, kinh tế xanh và kết nối hạ tầng hiện đại. Điểm đáng chú ý tại CAEXPO và CABIS lần thứ 23 không phải là những con số thương mại, mà là cách lãnh đạo hai bên muốn “định nghĩa lại” hợp tác kinh tế. Hội chợ năm nay đặt hiệp định ASEAN Trung Quốc 3.0 ở vị trí trung tâm, với các nội dung về trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, kinh tế xanh, logistics và chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt: từ ưu tiên kết nối thị trường sang kết nối năng lực phát triển – một bước đi mang tính chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh và biến động toàn cầu. Theo phát biểu của Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc, quan hệ ASEAN - Trung Quốc đã chứng tỏ là một trong những hình mẫu hợp tác ổn định nhất trong gần bốn thập kỷ, kim ngạch thương mại tăng hơn 130 lần và lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD vào năm 2025. Thay vì hài lòng với những thành tựu đó, Việt Nam chọn cách đẩy hợp tác sang tầng cao hơn, nơi chuỗi cung ứng và chuỗi sản xuất trở thành “nền hạ tầng chiến lược” cho tăng trưởng dài hạn.
Hiệp định ASEAN - Trung Quốc 3.0: Đưa luật chơi mới vào đời sống kinh tế
Nếu phải chọn một trụ cột mang tính “đổi luật chơi”, đó chính là hiệp định ASEAN Trung Quốc 3.0. Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc đặt việc “đưa Hiệp định Thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc 3.0 thực sự đi vào cuộc sống” là đề xuất hợp tác số một. Về bản chất, đây không chỉ là nâng cấp cam kết mở cửa thị trường, mà là mở rộng khung pháp lý sang các lĩnh vực mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế xanh, logistics và chuỗi cung ứng. Ý nghĩa chính trị của việc này khá rõ: ASEAN và Trung Quốc muốn tự định hình chuẩn mực khu vực cho những lĩnh vực đang là tâm điểm cạnh tranh chiến lược toàn cầu. Nhưng về kinh tế, điều quan trọng hơn là sự đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi thương mại và đầu tư, giúp dòng hàng hóa, dữ liệu và dịch vụ đi nhanh hơn, rẻ hơn. Nếu 3.0 chỉ dừng ở văn bản, chuỗi cung ứng ASEAN Trung Quốc sẽ khó nâng cấp. Ngược lại, khi quy định về hải quan số, chứng từ điện tử, tiêu chuẩn xanh được áp dụng thực sự, các doanh nghiệp vừa và nhỏ mới có cơ hội tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất khu vực. Năm 2026 được xác định là năm then chốt để đẩy nhanh thực hiện Nghị định thư nâng cấp phiên bản 3.0 với chủ đề “Chia sẻ cơ hội 3.0, tạo dựng cuộc sống tốt đẹp”. Câu hỏi không phải là có thực hiện hay không, mà là bên nào tận dụng tốt hơn để dịch chuyển lên các phân khúc giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng.
Bốn trụ cột hợp tác: Kết nối thị trường, hạ tầng và chuỗi cung ứng
Bốn đề xuất hợp tác của Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc là một bản thiết kế khá rõ cho việc tái cấu trúc kết nối thị trường hạ tầng giữa ASEAN và Trung Quốc. Thứ nhất, đưa hiệp định 3.0 vào thực tế, giảm bớt rào cản thủ tục, mở rộng hơn nữa thị trường cho hàng hóa hai bên. Thứ hai, thúc đẩy hợp tác kinh tế thương mại theo hướng cân bằng, bền vững; nhấn mạnh liên kết doanh nghiệp trong nông nghiệp xanh, năng lượng sạch và các lĩnh vực mới. Thứ ba, đẩy mạnh kết nối số và đổi mới sáng tạo, cùng khai thác tiềm năng trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử xuyên biên giới, hạ tầng số và logistics thông minh để hình thành hệ sinh thái số an toàn, bao trùm. Thứ tư, tăng cường kết nối hạ tầng ASEAN - Trung Quốc cả đường bộ, đường sắt, đường biển, hàng không, đặc biệt là kết nối giao thông xuyên biên giới, logistics và các hành lang kinh tế, qua đó hình thành chuỗi cung ứng khu vực ổn định, hiệu quả cao. Nhìn kỹ, bốn trụ cột này tạo thành một chuỗi logic: luật chơi thương mại mới (3.0) – định hướng phát triển xanh, cân bằng – nền tảng số – hạ tầng vật lý. Nếu thiếu một mắt xích, chuỗi cung ứng ASEAN Trung Quốc sẽ dễ bị phân mảnh. Cách tiếp cận hệ thống này cho thấy Việt Nam không coi chuỗi cung ứng là vấn đề kỹ thuật, mà là chủ đề chiến lược gắn trực tiếp với mô hình tăng trưởng và phân bổ lợi ích trong khu vực.
Vai trò của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực
Trong tổng thể quan hệ ASEAN - Trung Quốc, hợp tác thương mại, đầu tư Việt Nam - Trung Quốc đang trở thành một trong những động lực quan trọng nhất của chuỗi cung ứng khu vực. Kim ngạch thương mại song phương 8 tháng đầu năm 2026 đạt 216 tỷ USD, tăng hơn 35% so với cùng kỳ năm 2025, với hơn 7.000 dự án và tổng vốn đầu tư khoảng 37 tỷ USD từ phía Trung Quốc. Nhưng điều đáng nói không phải là mức độ tăng trưởng, mà là tính bổ trợ ngày càng rõ giữa hai nền kinh tế. Theo mô tả của lãnh đạo hai bên, Trung Quốc có thế mạnh về công nghiệp chế tạo, cung ứng linh kiện, nguyên vật liệu và năng lực sản xuất quy mô lớn, trong khi Việt Nam sở hữu lợi thế địa kinh tế, nguồn nhân lực, thị trường và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do, đặc biệt trong các khâu sản xuất giá trị gia tăng cao. Điều này mở ra khả năng xây dựng những mắt xích mới trong các ngành như điện tử, công nghệ số, bán dẫn – nơi Việt Nam hướng tới phát triển mạnh thiết kế, đóng gói, kiểm thử, còn Trung Quốc có hệ sinh thái sản xuất sẵn có. Phát biểu của Phó Thủ tướng Trung Quốc Đinh Tiết Tường rằng Trung Quốc sẵn sàng cùng Việt Nam xây dựng chuỗi cung ứng, chuỗi sản xuất ổn định, triển khai cửa khẩu thông minh và khu hợp tác kinh tế qua biên giới cho thấy hai bên đang dịch chuyển từ giao thương thuần túy sang liên kết chuỗi giá trị. Vấn đề còn lại là Việt Nam có đủ nhanh để chuyển lợi thế địa kinh tế thành năng lực chuỗi cung ứng thực sự.
Kết luận: Chuỗi cung ứng khu vực là “bài thi” về tư duy chiến lược
Hiện nay chuỗi cung ứng toàn cầu chịu sức ép lớn từ biến động thương mại và nguy cơ đứt gãy logistics, song các nguồn thông tin trên chưa đi sâu vào chiều cạnh cạnh tranh chiến lược hay xung đột địa chính trị. Điều có thể thấy rõ là ASEAN và Trung Quốc đã chọn phản ứng bằng cách tăng kết nối thị trường hạ tầng, chứ không thu hẹp lại hợp tác. Việc thành lập Nhóm công tác hợp tác chuỗi cung ứng và nâng cấp hợp tác trong sản xuất thông minh, kinh tế số, AI, chất bán dẫn, đường sắt cao tốc giữa Việt Nam và Trung Quốc thể hiện tư duy coi chuỗi cung ứng như một tài sản chiến lược phải được thiết kế, quản trị chủ động. Từ góc độ Việt Nam, bốn trụ cột hợp tác do Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc nêu ra là lời nhắc rằng giai đoạn “tăng kim ngạch” đã qua, giai đoạn “tăng chất lượng” đang đến. Chuỗi cung ứng ASEAN Trung Quốc trong thời gian tới sẽ thay đổi theo hướng số hóa hơn, xanh hơn, gắn kết hạ tầng sâu hơn và – nếu Việt Nam lựa chọn đúng – có thể mang lại phân bổ lợi ích cân bằng hơn cho các nền kinh tế trong khu vực. Bài toán không còn là làm sao xuất khẩu thêm vài mặt hàng, mà là làm sao chiếm vị trí xứng đáng trong bản đồ chuỗi sản xuất khu vực. Câu trả lời nằm ở chỗ Việt Nam có biến được những sáng kiến tại CAEXPO và CABIS thành dự án cụ thể, hạ tầng cụ thể và liên kết doanh nghiệp cụ thể hay không.
