APASTI 2026-2035: Từ tầm nhìn chung đến áp lực phải hành động
Chiến lược công nghệ 2026-2035 của ASEAN, được cụ thể hóa trong Kế hoạch hành động APASTI về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, là khung hợp tác khu vực nhằm kết nối năng lực nghiên cứu, huy động nguồn lực và biến tri thức khoa học thành lợi ích kinh tế – xã hội cho toàn cộng đồng ASEAN. Điểm đáng chú ý là khung này không dừng ở khẩu hiệu; nó đi kèm yêu cầu rất rõ về đo lường kết quả, ưu tiên cụ thể và trách nhiệm của từng nước thành viên. COSTI-90 diễn ra đúng vào giai đoạn đầu triển khai APASTI 2026-2035, biến Đà Nẵng thành nơi ASEAN thử nghiệm cách tổ chức lại hợp tác khoa học: tinh gọn tiểu ban, siết cơ chế tư vấn, và đặt câu hỏi khó về hiệu quả thay vì chỉ nói về tiềm năng. Nếu ASEAN không biến kế hoạch thành hành động, chiến lược này sẽ chỉ là một văn bản đẹp trên giấy.
COSTI-90 Việt Nam: Tinh gọn bộ máy để hợp tác khoa học ASEAN bớt hình thức
Việc Việt Nam đăng cai Hội nghị COSTI-90 từ ngày 13-15/10 tại Đà Nẵng không chỉ là một sự kiện ngoại giao; đó là phép thử cho cách ASEAN tổ chức lại hợp tác khoa học công nghệ. Khoảng 250 đại biểu từ các cơ quan khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng Ban Thư ký ASEAN và các đối tác, tham gia 7 cuộc họp chính thức, trong đó có 5 tiểu ban chuyên môn, BAC-21 và phiên toàn thể COSTI-90. "Đây là kỳ họp đầu tiên của 5 tiểu ban sau khi được tinh gọn từ 9 tiểu ban", như Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, cho thấy ASEAN đã thừa nhận bộ máy cũ quá phân tán và cần tập trung hơn vào kết quả. Nếu việc tinh gọn này không đi kèm thay đổi cách làm – từ chia sẻ thông tin sang cùng xây dựng giải pháp – thì hợp tác khoa học ASEAN sẽ tiếp tục mắc kẹt trong các báo cáo dài nhưng ít tác động.
BAC-21 và bài toán nguồn lực: Không có quỹ, chiến lược công nghệ chỉ là khẩu hiệu
Cuộc họp BAC-21 sáng 14/10 tại Đà Nẵng cho thấy ASEAN đã chạm vào điểm yếu cốt lõi của hợp tác khoa học: thiếu nguồn lực ổn định. BAC – cơ chế tư vấn cho COSTI – phải cùng các nước rà soát tình hình Quỹ Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (ASTIF), đồng thời bàn cách huy động thêm từ đối tác và khu vực tư nhân để bảo đảm các chương trình hợp tác có điều kiện triển khai và phát huy hiệu quả. Trọng tâm thảo luận là làm sao đưa hợp tác khoa học ASEAN ra khỏi vùng an toàn của hội thảo và tuyên bố, chuyển sang các sáng kiến ưu tiên như hợp tác vũ trụ, trí tuệ nhân tạo trong y tế và chuyển giao công nghệ, với kết quả đo lường được. Thông qua BAC-21, các khuyến nghị về huy động nguồn lực, triển khai sáng kiến ưu tiên và đánh giá thực hiện APASTI sẽ được trình COSTI, nhưng nếu không gắn với cam kết tài chính cụ thể, chiến lược công nghệ 2026-2035 sẽ khó tránh khỏi tình trạng "thiếu xăng".
Đổi mới sáng tạo khu vực: Từ chia sẻ kiến thức đến cùng xây dựng giải pháp
Phát biểu tại phiên toàn thể, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã nói thẳng điều ASEAN buộc phải thay đổi: hợp tác khu vực phải chuyển từ chia sẻ kiến thức sang cùng xây dựng giải pháp, từ các dự án riêng lẻ sang quan hệ đối tác mạnh mẽ hơn. Đây là lời nhắc rằng hợp tác khoa học ASEAN không thể tiếp tục dựa trên mô hình "mỗi nước làm một dự án, rồi báo cáo"; thay vào đó, cần tận dụng tốt hơn năng lực nghiên cứu, hạ tầng và dữ liệu của nhau để xử lý các thách thức mà không quốc gia nào tự giải quyết được. Việt Nam đề xuất triển khai APASTI gắn với kết quả cụ thể, có thể đo lường và ứng dụng; tăng cường nghiên cứu chung, chia sẻ hạ tầng và trao đổi nhà khoa học; kết nối trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư để xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực. Nếu ASEAN thực sự làm được điều này, đổi mới sáng tạo khu vực sẽ bớt phụ thuộc vào bên ngoài và phản ánh nhu cầu của chính người dân, doanh nghiệp và cộng đồng nghiên cứu.
Khoa học công nghệ định hình tương lai ASEAN: Cơ hội và trách nhiệm của Việt Nam
Thông điệp quan trọng nhất từ COSTI-90 là khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ hỗ trợ phát triển mà còn góp phần định hình tương lai ASEAN. Khi COSTI rà soát các kết luận của AMMSTI, chuẩn bị các kết quả ưu tiên kinh tế năm 2026 và các mốc hằng năm cho 2027, ASEAN đang tự vẽ đường đi cho một thập kỷ phát triển dựa trên tri thức, dữ liệu và công nghệ. Kết quả thảo luận và khuyến nghị tại BAC-21 sẽ được báo cáo lên phiên toàn thể COSTI-90, nơi các nước thống nhất định hướng và hoạt động triển khai trong thời gian tới. Việc Việt Nam chủ động đăng cai COSTI-90 cho thấy nước này muốn đứng ở trung tâm hợp tác khoa học ASEAN, không chỉ tham gia mà còn góp tiếng nói vào việc thiết kế chiến lược công nghệ 2026-2035. Câu hỏi còn lại là Việt Nam – và cả ASEAN – có dám gắn các cam kết khoa học với cải cách trong nước, từ thể chế đến đầu tư, để chiến lược không bị "mềm hóa" khi trở về từng quốc gia.
