COSTI-90 và bước ngoặt tư duy hợp tác khoa học ASEAN
Hợp tác khoa học ASEAN là cơ chế các nước trong khu vực phối hợp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo để chia sẻ hạ tầng, kết nối nhân lực nghiên cứu, cùng xây dựng chính sách và triển khai các chương trình chung nhằm giải quyết thách thức xuyên biên giới và thúc đẩy phát triển bền vững khu vực. Trong bối cảnh đó, Hội nghị lần thứ 90 của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (COSTI-90) tại Đà Nẵng không chỉ là một cuộc họp định kỳ, mà là phép thử cho việc ASEAN có dám chuyển từ “chia sẻ” sang “cùng kiến tạo giải pháp” hay không.
Việc Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đăng cai COSTI-90 và các hội nghị liên quan từ ngày 13 đến 15/10 tại Furama Resort Đà Nẵng, với khoảng 250 đại biểu tham dự, cho thấy tham vọng đặt lại chuẩn hợp tác khu vực. Đây là hội nghị đầu tiên diễn ra trong giai đoạn đầu triển khai Kế hoạch hành động ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2026-2035 (APASTI 2026-2035), đồng thời là kỳ họp đầu tiên áp dụng cơ cấu tinh gọn từ 9 xuống 5 tiểu ban. Nói cách khác, ASEAN đang tự ép mình phải hiệu quả hơn, đo được kết quả rõ ràng hơn – và đó là tín hiệu tích cực.
Từ chia sẻ kiến thức đến cùng kiến tạo giải pháp: Vì sao phải đổi mô hình?
Thông điệp quan trọng nhất tại COSTI-90 là: nếu chỉ dừng ở chia sẻ, hợp tác khoa học ASEAN sẽ mãi ở “vòng ngoài” của đổi mới sáng tạo khu vực. Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh cần chuyển dịch từ “chia sẻ kiến thức” sang “cùng kiến tạo giải pháp”, từ các “dự án riêng lẻ” sang “quan hệ đối tác mạnh mẽ và gắn kết hơn”. Đây không phải khẩu hiệu, mà là yêu cầu sống còn khi ASEAN đối mặt với biến đổi khí hậu, an ninh y tế, lương thực, năng lượng – những bài toán không biên giới mà không quốc gia nào tự giải được.
COSTI đã xây dựng được nền tảng đáng kể: nền tảng số kết nối nhân tài, mạng lưới chuyên gia, chia sẻ hạ tầng nghiên cứu chung. Nhưng nếu các nền tảng này chỉ dùng để trao đổi thông tin, không dẫn tới dự án chung, sản phẩm chung, chính sách chung, thì giá trị vẫn bị giới hạn. Câu hỏi đặt ra cho COSTI-90 Đà Nẵng là: ASEAN có dám đặt mục tiêu “kết quả đo được” – những công nghệ, mô hình, tiêu chuẩn chung – thay vì hài lòng với các báo cáo và hội thảo.
Việt Nam và ưu tiên kết nối viện, trường, doanh nghiệp trong ASEAN
Việt Nam không giấu tham vọng dùng COSTI-90 như một “bàn đạp” để tái cấu trúc cách kết nối viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong ASEAN. Trọng tâm mà Việt Nam nêu rõ là thúc đẩy nghiên cứu chung, chia sẻ hạ tầng kỹ thuật, trao đổi nhà khoa học và tăng kết nối giữa trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp, nhà đầu tư, qua đó mở rộng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN. Nói thẳng, nếu viện và trường chỉ hợp tác với nhau mà không kéo doanh nghiệp vào, hợp tác khoa học ASEAN sẽ khó đi tới thương mại hóa.
Một điểm đáng chú ý là Việt Nam yêu cầu triển khai APASTI 2026-2035 gắn với kết quả cụ thể, đo được và có khả năng ứng dụng. Đây là cách đặt bài toán rất “doanh nghiệp”: dự án phải ra sản phẩm, công nghệ, dịch vụ, không chỉ dừng ở báo cáo khoa học. Việc đăng cai COSTI-90 cũng giúp Việt Nam kết nối doanh nghiệp với mạng lưới khoa học, công nghệ ASEAN, tạo cơ hội cho các công ty Việt bước vào chuỗi giá trị nghiên cứu chung của khu vực. Nếu tận dụng tốt, đây có thể là cú hích để hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nước gắn chặt hơn với thị trường ASEAN.
Cơ cấu 5 tiểu ban và ưu tiên hạ tầng chung: ASEAN đang tự siết kỷ luật
Việc tinh gọn COSTI từ 9 xuống 5 tiểu ban không chỉ là thay đổi kỹ thuật tổ chức, mà là cách ASEAN tự siết kỷ luật với chính mình. Năm tiểu ban mới – từ hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến công nghệ chuyên sâu, công nghệ sinh học – được thiết kế để bám sát các ưu tiên chiến lược và giảm trùng lặp. Đáng chú ý, cả 5 tiểu ban đã họp xong vòng đầu tiên trước COSTI-90, tạo nền cho việc thực thi nhiệm vụ chuyên môn trong thời gian tới.
Trên nền cơ cấu này, hội nghị tại Đà Nẵng tập trung rà soát tiến độ thực hiện các kết luận của AMMSTI, triển khai APASTI 2026-2035, xem xét sáng kiến mới và cập nhật hợp tác với đối tác đối thoại, tổ chức quốc tế. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Hội nghị cần tập trung vào các ưu tiên rõ ràng, đi kèm hành động cụ thể và mang lại kết quả có thể đo lường được”. Cùng lúc, việc tiếp tục chia sẻ hạ tầng kỹ thuật, mạng lưới nghiên cứu, nền tảng số kết nối nhân tài cho thấy ASEAN hiểu rằng hạ tầng chung là điều kiện cần, còn cùng kiến tạo giải pháp mới là điều kiện đủ.
Từ Đà Nẵng tới tầm nhìn ASEAN 2045: Ưu tiên nào sẽ định hình khu vực?
COSTI-90 không thể giải quyết mọi vấn đề, nhưng nó đặt ra một bài kiểm tra rõ ràng: ASEAN có biến hợp tác khoa học công nghệ thành trụ cột thực chất của tầm nhìn 2045 hay không. Khi các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, điện toán tiên tiến, công nghệ vũ trụ, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử đang tái định hình kinh tế toàn cầu, việc ASEAN chậm chuyển từ chia sẻ sang cùng kiến tạo sẽ đồng nghĩa với việc chấp nhận đứng ngoài cuộc chơi giá trị cao.
Ưu tiên định hình khu vực trong giai đoạn tới, theo tinh thần COSTI-90 Đà Nẵng, phải là: một, kết nối viện, trường, doanh nghiệp thành chuỗi giá trị đổi mới sáng tạo khu vực; hai, dùng hạ tầng chung để giải quyết bài toán chung, không chỉ để “khoe” năng lực; ba, buộc mọi chương trình hợp tác gắn với kết quả đo được, có khả năng ứng dụng và thương mại. Việt Nam đã gửi đi thông điệp rõ ràng về cam kết với hợp tác khoa học ASEAN; phần còn lại phụ thuộc vào việc các nước có dám biến cam kết thành hành động chung, giải pháp chung và lợi ích chung hay không.
