Hợp tác khoa học công nghệ ASEAN bước vào giai đoạn “tiền phải đi cùng ý tưởng”
Hợp tác khoa học công nghệ ASEAN là khuôn khổ phối hợp giữa các nước thành viên nhằm xây dựng, tài trợ và triển khai các chương trình nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo chung, gắn chặt với mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh của cả khu vực. Trọng tâm không chỉ là chia sẻ tri thức, mà còn là tạo cơ chế huy động nguồn lực KHCN ổn định, đo lường được hiệu quả và bảo đảm kết quả nghiên cứu được chuyển thành sản phẩm, dịch vụ phục vụ thị trường khu vực. Ngày 14/10 tại Đà Nẵng, Cuộc họp lần thứ 21 của Hội đồng Tư vấn cho Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (BAC-21) diễn ra trong khuôn khổ Hội nghị COSTI-90 do Bộ Khoa học và Công nghệ đăng cai tổ chức. Đây không chỉ là một cuộc họp kỹ thuật, mà là bước “chốt hướng” cho cách ASEAN sẽ huy động và phân bổ nguồn lực cho đổi mới sáng tạo khu vực trong giai đoạn mới.
BAC-21: Khi Ủy ban KHCN ASEAN đặt câu hỏi về tiền, quỹ và trách nhiệm
BAC là cơ chế tư vấn cho Ủy ban KHCN ASEAN (COSTI), chịu trách nhiệm hỗ trợ định hướng và thúc đẩy hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong ASEAN. Cuộc họp BAC-21 do Chủ tịch BAC của Indonesia chủ trì, với sự tham gia của đại diện các nước ASEAN, khu vực tư nhân và Ban Thư ký ASEAN. Việc khu vực tư nhân xuất hiện trên bàn thảo luận là tín hiệu rõ ràng: hợp tác khoa học công nghệ ASEAN không thể tiếp tục vận hành như một “câu lạc bộ công” mà phải trở thành hệ sinh thái công – tư có trách nhiệm tài chính và kết quả cụ thể. Trọng tâm thảo luận lần này là tình hình nguồn quỹ dành cho hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ASEAN. Nói cách khác, BAC-21 buộc cả khu vực phải trả lời câu hỏi: Quỹ Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (ASTIF) sẽ được quản lý, sử dụng và bổ sung ra sao để không chỉ đủ tiền khởi động dự án, mà còn đủ dài hơi để đi đến sản phẩm cuối cùng.
Huy động nguồn lực KHCN: Từ quỹ ASTIF đến hợp tác công – tư
Các nội dung tư vấn trọng tâm của BAC lần này xoay quanh bốn trụ cột: xây dựng và triển khai Kế hoạch hành động ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (APASTI); quản lý, sử dụng Quỹ ASTIF; huy động nguồn lực từ các đối tác; và thúc đẩy hợp tác công – tư để chuyển hóa kết quả khoa học, công nghệ thành lợi ích kinh tế – xã hội. Đây là sự dịch chuyển quan trọng: từ chỗ “có dự án là tốt” sang “dự án phải có nguồn lực và đầu ra rõ ràng”. Một điểm đáng chú ý là Ban Thư ký ASEAN đã cập nhật kết quả các hội nghị cấp cao liên quan và rà soát việc thực hiện các khuyến nghị của BAC-20. Điều này cho thấy ASEAN đang xây dựng một chu trình chính sách liên tục, trong đó mỗi vòng thảo luận về huy động nguồn lực KHCN đều gắn với đánh giá những gì đã làm được và chưa làm được ở vòng trước.
Sáng kiến ưu tiên: Vũ trụ, AI y tế và chuyển giao công nghệ gắn với mục tiêu phát triển
BAC-21 không dừng ở chuyện tiền, mà còn đi thẳng vào câu hỏi: tiền sẽ chảy vào đâu. Các đại biểu đã xem xét tiến độ thực hiện những kết quả ưu tiên kinh tế năm 2026 và chuẩn bị các kết quả cần đạt hằng năm (Annual Milestone Deliverables) năm 2027. Các sáng kiến ưu tiên tập trung vào ba hướng: hợp tác vũ trụ, trí tuệ nhân tạo trong y tế và chuyển giao công nghệ. Đây là lựa chọn có tính chiến lược: vũ trụ gắn với hạ tầng dữ liệu và giám sát; AI y tế gắn với hệ thống chăm sóc sức khỏe; còn chuyển giao công nghệ là cầu nối giữa phòng thí nghiệm và doanh nghiệp. Nếu ASEAN muốn hợp tác khoa học công nghệ ASEAN không chỉ là khẩu hiệu, thì việc gắn các sáng kiến này với mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh khu vực là bắt buộc. Các ưu tiên kinh tế được thiết kế như “điểm hẹn” giữa chính sách khoa học và nhu cầu thị trường, thay vì những chương trình nghiên cứu tách rời thực tiễn.
Đo lường hiệu quả APASTI: Không còn chỗ cho kế hoạch “trên giấy”
Một thay đổi mang tính nền tảng là BAC-21 đã dành dung lượng đáng kể để thảo luận cơ chế theo dõi, đánh giá việc thực hiện APASTI giai đoạn 2026–2035, nhằm bảo đảm kế hoạch được triển khai thực chất, có kết quả đo lường được. Điều này cho thấy ASEAN chấp nhận một chuẩn mực mới: mọi kế hoạch hợp tác khoa học công nghệ ASEAN đều phải đi kèm chỉ số, mốc tiến độ và cơ chế báo cáo. Kết quả thảo luận và các khuyến nghị tại BAC-21 sẽ được báo cáo tại phiên toàn thể COSTI-90 để COSTI xem xét, quyết định. Thông qua đó, các khuyến nghị về huy động nguồn lực, triển khai sáng kiến ưu tiên và đánh giá kết quả APASTI sẽ tiếp tục được hoàn thiện, thúc đẩy đổi mới sáng tạo khu vực theo hướng thiết thực, hiệu quả và có tác động rõ nét. Nếu ASEAN kiên định với cách tiếp cận “tiền đi cùng chỉ số”, khu vực có cơ hội biến các cam kết hợp tác thành kết quả cụ thể, thay vì những bản kế hoạch dài hàng trăm trang nhưng khó kiểm chứng.
