Nút giao An Phú: dự án nghìn tỉ bị “ghì thắng” bởi 2,2ha mặt bằng
Nút giao An Phú là tổ hợp hạ tầng ba tầng gồm hầm chui, cầu vượt và các nhánh kết nối trên trục cửa ngõ phía Đông, được kỳ vọng giải quyết ùn tắc giao thông, tăng kết nối khu Đông với cao tốc, cảng và sân bay nhưng đang bị kéo lùi tiến độ bởi vướng mắc giải tỏa mặt bằng kéo dài, trở thành ví dụ điển hình cho điểm nghẽn hạ tầng tại TPHCM. Khởi công cuối năm 2022, nút giao An Phú có tổng mức đầu tư hơn 3.400 tỉ đồng, thiết kế 3 tầng với hầm chui, cầu vượt và các nhánh đường kết nối. Dự án được đẩy tiến độ nhưng thời gian hoàn thành phải lùi nhiều lần, từ cuối năm 2025 sang quý III/2026 và tiếp tục điều chỉnh đến quý III/2027. Lý do chính không nằm ở kỹ thuật thi công mà ở 22.012m², tương đương hơn 2,2ha mặt bằng trong Khu đô thị phát triển An Phú trên trục Lương Định Của chưa thể giải tỏa. Nghịch lý là, phần lớn hầm chui, cầu vượt đã vận hành thông thoáng, nhưng đoạn đường Lương Định Của bị thu hẹp đột ngột lại tạo ra “nút thắt cổ chai”, khiến người dân mất tới 30 phút đến gần một giờ cho quãng chưa đầy 500m để ra Mai Chí Thọ hoặc lên cao tốc.
Nhánh N4 sắp thông xe: giảm ùn tắc nhưng chưa thể hóa giải điểm nghẽn
Trong bức tranh nhiều gam tối về mặt bằng, nhánh N4 của nút giao An Phú là điểm sáng hiếm hoi. Nhánh cầu N4 dự kiến được thông xe ngày 22/8, cơ bản hoàn thiện các hạng mục lớn trên trục Mai Chí Thọ – Đồng Văn Cống. Đây là nhánh rẽ phải dài khoảng 468m, rộng 9m, 2 làn xe, tốc độ thiết kế 50km/h, cho phép xe từ Đồng Văn Cống rẽ trực tiếp xuống Mai Chí Thọ để đi cao tốc TPHCM – Long Thành – Dầu Giây hoặc đường Võ Nguyên Giáp. Công trình này giúp giảm lượng xe tải, container dồn qua nút Mai Chí Thọ – Đồng Văn Cống, hạn chế xung đột giao thông và tăng kết nối với cảng Cát Lái. Đây là thay đổi rất thực tế cho doanh nghiệp logistics và tài xế container: quãng đường rẽ không còn phụ thuộc đèn đỏ, các luồng di chuyển tách tầng rõ ràng. Tuy vậy, khi nhánh N1.2 từ Lương Định Của lên cao tốc vẫn chưa thi công xong do chưa có mặt bằng mố M1 và trụ T1, T2, lợi ích của N4 chỉ giải tỏa một phần áp lực cửa ngõ phía Đông. Chừng nào “nút cổ chai” Lương Định Của chưa được tháo, sức bật của toàn bộ nút giao An Phú vẫn bị kiềm chế.
Bốn dự án giao thông lớn tăng tốc: tham vọng kết nối vùng và sức ép ùn tắc
Nút giao An Phú không đứng một mình. Nó nằm trong nhóm bốn dự án giao thông TPHCM đang tăng tốc thi công nhằm giảm ùn tắc giao thông và tăng kết nối vùng: nút giao An Phú, nút giao Mỹ Thủy, vành đai 3 TPHCM và mở rộng Quốc lộ 50. Nút giao Mỹ Thủy, triển khai từ năm 2016 với tổng mức đầu tư hơn 3.400 tỉ đồng, dành tới khoảng 1.623 tỉ cho bồi thường, giải phóng mặt bằng – con số đủ cho thấy mặt bằng là “một nửa dự án” chứ không phải hạng mục phụ. Khi hoàn thành, nút Mỹ Thủy sẽ kết nối Nguyễn Thị Định, Đồng Văn Cống, Võ Chí Công – cầu Phú Mỹ và cảng Cát Lái, được kỳ vọng giảm ùn tắc, tai nạn và nâng năng lực vận chuyển hàng hóa qua cảng. Ở tầm vùng, vành đai 3 TPHCM dài hơn 76km với tổng mức đầu tư hơn 75.300 tỉ đồng, đi qua TPHCM, Đồng Nai và Tây Ninh, đã đạt hơn 80% khối lượng theo hợp đồng và phấn đấu đưa toàn tuyến vào khai thác trong năm 2026. Cùng lúc, dự án mở rộng Quốc lộ 50 dài gần 7km từ Nguyễn Văn Linh đến khu vực giáp ranh, tổng mức đầu tư gần 1.500 tỉ đồng, đang hoàn thiện với khối lượng thi công khoảng 98% và dự kiến xong vào tháng 12/2026. Các dự án này tạo mạng lưới bao quanh, giúp “chia lửa” cho các trục xuyên tâm vốn quá tải nhiều năm.
Một câu nói đáng nhớ trong bối cảnh này là: "Vành đai 3 TPHCM dài hơn 76km, tổng mức đầu tư hơn 75.300 tỉ đồng, đi qua TPHCM, Đồng Nai và Tây Ninh". Câu này cho thấy quy mô chưa từng có của vành đai 3 và lý do vì sao mọi chậm trễ ở đây sẽ gây hiệu ứng dây chuyền lên toàn vùng kinh tế phía Nam.
Điểm nghẽn chung: giải tỏa mặt bằng chậm hơn tiến độ công trường
Điều đáng lo không phải năng lực xây dựng của nhà thầu, mà là khả năng giải tỏa mặt bằng đi chậm hơn tiến độ thi công. Với nút giao An Phú, 2,2ha đất chưa bàn giao trong Khu đô thị phát triển An Phú đã khiến dự án phải dời thời gian hoàn thành toàn bộ sang quý II/2027. Trong khi đó, chi phí bồi thường, giải phóng mặt bằng tại nút giao Mỹ Thủy chiếm gần một nửa tổng mức đầu tư, lên tới khoảng 1.623 tỉ đồng. Đây không chỉ là gánh nặng ngân sách mà còn là rủi ro về thời gian nếu quy trình pháp lý và đồng thuận với người dân không được chuẩn bị kỹ. Vấn đề trở nên gay gắt hơn khi giá nhiên liệu, vật liệu tăng, nhựa đường nhập khẩu và bê tông nhựa khan hiếm do xung đột tại Trung Đông, gây áp lực lên tiến độ và chi phí thi công. Khi công trường phải “chờ mặt bằng”, thời gian kéo dài, giá vật liệu biến động, ngân sách đội lên, hệ quả cuối cùng là người dân tiếp tục chịu cảnh ùn tắc trong khi những cây cầu, hầm chui đã hoàn thành vẫn chưa phát huy tối đa công năng.
Chiến lược tháo gỡ: từ xử lý vụ việc đến cải cách thể chế
TPHCM đang cố gắng chuyển từ thế bị động sang chủ động với chiến lược tháo gỡ mặt bằng rõ hơn. UBND thành phố yêu cầu các sở, ngành và địa phương tập trung xử lý phần còn lại của nút giao An Phú, phấn đấu phê duyệt phương án bồi thường, bàn giao toàn bộ mặt bằng trước ngày 30/11. Theo chủ đầu tư, nếu được giao đủ đất, nhà thầu có thể hoàn thành nhánh N1.2 trong khoảng 5 tháng – khoảng thời gian rất ngắn so với số năm dự án bị lùi. Điều này cho thấy giải pháp không nằm ở việc “tăng tốc thêm nữa” trên công trường, mà ở việc cải cách quy trình giải tỏa mặt bằng: chuẩn bị nguồn vốn bồi thường sớm, minh bạch thông tin quy hoạch cho người dân, và đồng bộ giữa các quận, huyện khi triển khai. Về dài hạn, các dự án giao thông TPHCM chỉ có thể đạt mục tiêu giảm ùn tắc giao thông, kết nối hiệu quả với cao tốc, cảng Cát Lái, sân bay Long Thành và vành đai 3 TPHCM khi bài toán mặt bằng được xem là trụ cột chiến lược ngay từ đầu, thay vì “khâu đi sau” của thiết kế và thi công. Nếu không giải quyết tận gốc, tình trạng công trình xong từng phần nhưng giao thông vẫn tắc sẽ còn lặp lại ở nhiều nút giao thế hệ sau.
