Giải phóng mặt bằng cao tốc: khái niệm tưởng kỹ thuật nhưng quyết định số phận dự án
Giải phóng mặt bằng cao tốc là toàn bộ quá trình thu hồi đất, di dời công trình và hạ tầng kỹ thuật trong phạm vi dự án, nhằm tạo quỹ đất sạch cho thi công, bảo đảm tiến độ xây dựng cao tốc, an toàn giao thông và quyền lợi người dân bị ảnh hưởng, đồng thời tránh lãng phí nguồn lực tài chính, thiết bị, nhân lực đã huy động. Khi nhìn chuỗi dự án hạ tầng giao thông đang triển khai quanh TP.HCM, dễ thấy bài toán kỹ thuật không còn là rào cản lớn nhất; nút thắt nằm ở chỗ mặt bằng được “mở khóa” nhanh hay chậm, liên tục hay đứt quãng. Nơi nào giải phóng mặt bằng làm tốt, nhà thầu thi công 3 ca 4 kíp; nơi nào chậm, máy móc phủ bạt, vốn nghìn tỷ nằm im trên giấy.
Cao tốc TP.HCM – Long Thành: chạy đua 3 ca 4 kíp nhưng vẫn thấp thỏm chờ đất
Đoạn mở rộng đường cao tốc TP.HCM – Long Thành dài 22 km được khởi công từ tháng 8/2025 và đặt mục tiêu hoàn thành vào tháng 12 để kịp đồng bộ với thời điểm sân bay Long Thành khai thác thương mại. Đây là tuyến huyết mạch kết nối trung tâm đô thị lớn với vùng Đông Nam Bộ và cửa ngõ hàng không mới, nên tiến độ xây dựng cao tốc mang tính sống còn cho năng lực lưu thông của cả vùng. Hiện trường đang được mô tả như “chiến dịch 3 ca, 4 kíp”, với 70 mũi thi công đường, cầu, thoát nước cùng lúc. Thế nhưng, chỉ cần 15 hộ dân tại nút giao với Quốc lộ 51 chậm bàn giao đất, nhà thầu không thể triển khai đồng loạt đường nhánh, tường chắn, nguy cơ kịch bản tắc nghẽn ngay cửa ngõ sân bay trong ngày đầu khai thác là điều không thể xem nhẹ.
TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận: vốn nghìn tỷ sẵn sàng nhưng thiết bị phải “chờ việc”
Trên tuyến mở rộng đường cao tốc TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận dài hơn 96 km, tổng mức đầu tư 36.125 tỷ đồng theo hình thức PPP, không dùng ngân sách nhà nước, nghịch lý đang diễn ra: tài chính, thiết bị, nhân lực đều đã tập kết nhưng mặt bằng thiếu và rời rạc. Theo doanh nghiệp dự án, các nhà thầu không thể thi công đồng loạt vì mặt bằng chưa bàn giao liên tục, đường gom dân sinh, điện trung thế, cấp nước, cáp viễn thông, pano quảng cáo vẫn nằm chằng chịt trong phạm vi thi công nút giao Chợ Đệm. Máy khoan cọc xi măng đất, cọc khoan nhồi, cùng hàng chục kỹ sư, công nhân chỉ đủ việc trong khoảng một tháng. Đây không chỉ là lãng phí thiết bị; đó là lãng phí thời gian của dự án hạ tầng giao thông được kỳ vọng nâng cấp tuyến huyết mạch nối TP.HCM với Đồng bằng sông Cửu Long, khi mục tiêu hoàn thành vào năm 2028 ngày càng chịu áp lực.
Quốc lộ 22: một ví dụ cho thấy khi mặt bằng chạy kịp, dự án có cơ hội bứt tốc
Ngược lại với tình trạng chờ mặt bằng ở nhiều dự án cao tốc, Quốc lộ 22 đang cho thấy một hướng tiếp cận chủ động. Dự án cải tạo và mở rộng tuyến này, tổng mức đầu tư hơn 6.000 tỷ đồng theo phương thức BOT, đã được TP.HCM phê duyệt từ tháng 10/2025. Trên địa bàn xã Bà Điểm, 264 trường hợp bị ảnh hưởng nhưng tiến độ giải phóng mặt bằng đã đạt khoảng 89,1%, nhiều hộ dân tự tháo dỡ nhà để kịp bàn giao đất. Chính quyền rút ngắn thời gian cấp phép sửa chữa nhà xuống còn 24 giờ, đẩy nhanh bồi thường, tái định cư để người dân sớm ổn định cuộc sống. Theo kế hoạch, công tác giải phóng mặt bằng sẽ hoàn tất, bàn giao quỹ đất sạch tạo điều kiện khởi công xây lắp trong quý 3/2026. Quốc lộ 22 cho thấy: khi chính quyền vào cuộc mạnh, quy trình gọn, người dân đồng thuận, nút thắt mặt bằng có thể nới ra.
Từ nút giao Mỹ Thủy đến yêu cầu gắn tiến độ với trách nhiệm người đứng đầu
Trong bức tranh chung, nút giao nhiều tầng như Mỹ Thủy tại khu Đông TP.HCM thường xuyên được nhắc đến với những lần lùi tiến độ, phần lớn liên quan tới mặt bằng và hạ tầng kỹ thuật chồng chéo. Sự kéo dài này không chỉ khiến ùn tắc khu cảng duy trì, mà còn tạo hiệu ứng domino lên các dự án kết nối xung quanh. Đó là lý do tại Hội nghị sơ kết sáu tháng đầu năm 2026 của Ban Chỉ đạo Nhà nước về các dự án trọng điểm giao thông, Thủ tướng đã yêu cầu coi triển khai dự án là nhiệm vụ chính trị ưu tiên, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phải trực tiếp chỉ đạo giải phóng mặt bằng, không đùn đẩy, né tránh trách nhiệm. Công điện số 14/CĐ-BXD yêu cầu bàn giao toàn bộ mặt bằng sạch trong quý III/2026, riêng 20,15 ha cho đường gom phải xong trước 30/7 để tránh đứt quãng thi công. Thông điệp chính sách đã rõ: tiến độ một dự án hạ tầng giao thông không còn là chuyện riêng của nhà thầu, mà gắn chặt với trách nhiệm người đứng đầu địa phương.
