Giải phóng mặt bằng: Định nghĩa và vì sao trở thành “ẩn số” khó giải
Giải phóng mặt bằng trong các dự án giao thông là quá trình thu hồi đất, di dời công trình, hạ tầng kỹ thuật và bàn giao mặt bằng sạch cho đơn vị thi công, nhằm bảo đảm tiến độ công trình, an toàn giao thông và giảm tối đa xáo trộn đời sống người dân bị ảnh hưởng, nhưng trên thực tế đây đang là khâu dễ phát sinh tranh chấp, chậm trễ và chi phí xã hội cao. Mặt bằng và di dời hạ tầng kỹ thuật hiện là những vướng mắc trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ nhiều dự án đầu tư công tại TP.HCM. Khi mặt bằng không được bàn giao đầy đủ, nhà thầu buộc phải thi công cầm chừng, gây kéo dài thời gian, tăng chi phí quản lý và làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn vốn đầu tư công. Nói thẳng, nếu không giải được bài toán giải phóng mặt bằng, mọi kế hoạch tăng tốc hạ tầng chỉ là khẩu hiệu.
ĐT748: Bức tranh điển hình về vướng mắc hạ tầng và tiến độ công trình
Đường ĐT748 – một công trình giao thông quan trọng ở phía Bắc TP.HCM – là ví dụ sống động cho thấy giải phóng mặt bằng có thể “bẻ cong” mọi biểu đồ tiến độ dự án giao thông. Toàn tuyến dài khoảng 12km, tổng mức đầu tư hơn 3.143 tỷ đồng, với giai đoạn 1 dài 5km từ nút giao Vành đai 4 đến Ngã tư An Điền, khởi công từ tháng 8/2025 và dự kiến thi công trong 15 tháng. Đây là những con số tham vọng, nhưng nhiều hạng mục vẫn chưa thể triển khai đồng bộ do mặt bằng chưa bàn giao đầy đủ. Khi khu vực thi công bị “xẻ nhỏ” bởi các điểm chưa giải phóng, nhà thầu không thể tổ chức thi công liên tục, máy móc và nhân lực phải hoạt động “nhỏ giọt”. Việc bàn giao mặt bằng chậm không chỉ cản trở tiến độ công trình mà còn ảnh hưởng rõ rệt đến giao thông và sinh hoạt của người dân khu vực.
Vướng mắc hạ tầng kỹ thuật: Điểm nghẽn thầm lặng nhưng dai dẳng
Điều đáng nói là chậm tiến độ dự án giao thông không chỉ đến từ việc bồi thường, hỗ trợ cho người dân, mà còn từ các vướng mắc hạ tầng kỹ thuật ít được chú ý. Nhiều nơi, người dân đã đồng thuận bàn giao mặt bằng, nhưng hệ thống điện, viễn thông vẫn chưa được di dời. Kết quả là mặt bằng trên giấy đã “sạch”, nhưng thực địa vẫn đầy cột điện, cáp viễn thông, đường ống… khiến đơn vị thi công bị trói tay. Không ít khu vực đã bàn giao mặt bằng nhưng chưa đủ điều kiện để tổ chức thi công liên tục. Những vướng mắc hạ tầng này kéo theo chuỗi hệ quả: chậm tiến độ thi công, ảnh hưởng khả năng giải ngân vốn, mất cơ hội giảm ùn tắc giao thông và cải thiện cảnh quan đô thị. Nếu không xem di dời hạ tầng kỹ thuật là một phần trọng tâm của bài toán giải phóng mặt bằng, mọi cam kết về tiến độ công trình vẫn sẽ bị phá vỡ.
Thi công từng phần: Giải pháp linh hoạt nhưng không thể thay cho tầm nhìn tổng thể
Trước thực tế tiến độ công trình bị “ghìm phanh” bởi mặt bằng và vướng mắc hạ tầng, một số địa phương chọn cách thi công theo từng phần: khu vực nào bàn giao được thì triển khai trước, hạng mục nào độc lập thì làm song song với xử lý mặt bằng. Cách làm này có ưu điểm là tận dụng quỹ thời gian, hạn chế thời gian chờ và duy trì nhịp triển khai dự án giao thông. Nó giúp nguồn vốn đầu tư công sớm chuyển hóa thành công trình, năng lực hạ tầng, hỗ trợ sản xuất và đời sống người dân. Tuy vậy, đây chỉ là giải pháp tình thế. Khi mặt bằng vẫn bị chia cắt, công trường phải liên tục điều chỉnh tổ chức thi công, chi phí và rủi ro tăng lên. Muốn tăng tốc tiến độ dự án một cách bền vững, địa phương cần một chiến lược tổng thể về quy trình giải phóng mặt bằng, phối hợp di dời hạ tầng kỹ thuật ngay từ khâu chuẩn bị.
Cần một cách tiếp cận mới cho giải phóng mặt bằng và đầu tư công
Điểm chung của những vướng mắc giải phóng mặt bằng là chúng không chỉ làm chậm từng dự án đơn lẻ, mà còn làm giảm hiệu quả của cả chương trình đầu tư công, từ năng lực hạ tầng đến tốc độ phát triển đô thị. Việc xử lý mặt bằng và các hạng mục liên quan đang được các địa phương tập trung tháo gỡ ngay tại cơ sở, nhưng cần hơn là một cách tiếp cận mới: đồng bộ hóa giữa cơ quan quản lý đất đai, đơn vị phụ trách điện, viễn thông, cấp nước; minh bạch thông tin quy hoạch và phương án bồi thường; áp dụng chế tài rõ ràng với tổ chức, cá nhân làm chậm tiến độ giải phóng mặt bằng. Cuối cùng, mọi chính sách phải hướng đến mục tiêu đơn giản: giảm xung đột, tăng tốc độ triển khai, để mỗi dự án giao thông không trở thành câu chuyện kéo dài vô tận vì vài chục mét vuông mặt bằng chưa được bàn giao.
