Tỷ trọng tái tạo đang thay đổi bức tranh nguồn điện
Điện mặt trời và điện gió là các nguồn phát điện tái tạo khai thác bức xạ mặt trời và sức gió, góp phần đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và định hình chuyển đổi năng lượng. Tại Diễn đàn “Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới” chiều 27/10, bà Nguyễn Thị Thu Huyền thuộc Viện Năng lượng, Bộ Công Thương, trình bày định hướng phát triển năng lượng quốc gia. Theo báo cáo được nêu tại diễn đàn, năm 2025 điện mặt trời chiếm khoảng 19% cơ cấu nguồn điện, còn điện gió đạt khoảng 7%. Đây là thay đổi đáng kể, nhưng cần đọc đúng từng con số: 19% là tỷ trọng điện mặt trời, không phải tổng tỷ trọng của cả điện mặt trời lẫn điện gió. Ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc các nguồn tái tạo đã trở thành một phần đáng kể trong danh mục phát điện, thay vì chỉ là lựa chọn bổ sung.
Than vẫn giữ vị trí lớn, nên bước ngoặt chưa hoàn tất
Điểm cần nhìn thẳng là nhiệt điện than vẫn chiếm hơn 30% cơ cấu nguồn điện. Vì vậy, đà tăng của điện gió và điện mặt trời chưa đồng nghĩa Việt Nam đã thoát khỏi sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Chuyển dịch phải diễn ra trong khi nhu cầu điện tăng, còn hệ thống vẫn cần nguồn cung ổn định để phục vụ sản xuất và đời sống. Định hướng được trình bày tại diễn đàn là ưu tiên sử dụng hiệu quả năng lượng tái tạo, đồng thời khai thác hợp lý nhiên liệu hóa thạch trong nước và giảm dần tỷ trọng điện than theo lộ trình phù hợp. Cách tiếp cận này phản ánh một thực tế: không thể chỉ bổ sung công suất sạch mà bỏ qua độ tin cậy của toàn hệ thống. Tuy nhiên, lộ trình giảm than chỉ có sức thuyết phục khi đi cùng hạ tầng và nguồn thay thế đủ khả năng đáp ứng nhu cầu.
Lưới điện quyết định người dùng có hưởng lợi hay không
Trong giai đoạn 2026–2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, kéo theo nhu cầu năng lượng lớn hơn. Công nghiệp, xây dựng, trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giao thông điện hóa đều làm tăng áp lực bảo đảm nguồn điện liên tục, ổn định với chi phí hợp lý. Với người dân và doanh nghiệp, sự mở rộng năng lượng tái tạo chỉ có ý nghĩa thiết thực nếu điện được truyền tải và điều độ tin cậy, thay vì chỉ tồn tại trên các dự án phát điện. Báo cáo nêu rõ yêu cầu nâng cấp lưới truyền tải, phát triển lưu trữ và tăng khả năng điều độ để hệ thống linh hoạt hơn. Đây không phải phần việc phụ sau khi xây nhà máy; nó là điều kiện để điện mặt trời Việt Nam và điện gió tăng tốc mà không làm suy yếu an ninh cung ứng. Nếu hạ tầng chậm hơn nguồn phát, lợi ích của chuyển đổi sẽ khó đến đều với người sử dụng.
Mục tiêu công suất lớn cần đi cùng năng lực thực thi
Các kịch bản quy hoạch đặt ra quy mô mở rộng đáng kể: đến năm 2030, công suất điện mặt trời có thể đạt khoảng 46.459–73.416 MW, điện gió trên bờ và gần bờ khoảng 26.066–38.029 MW, còn điện gió ngoài khơi khoảng 6.000–17.032 MW. Tầm nhìn đến năm 2050, công suất điện mặt trời dự kiến đạt 293.088–295.646 MW và điện gió ngoài khơi khoảng 113.503–139.097 MW theo các kịch bản tương ứng. Những con số này cho thấy năng lượng tái tạo có thể làm thay đổi sâu cơ cấu nguồn điện và hỗ trợ các cam kết giảm phát thải khí nhà kính. Nhưng mục tiêu công suất sẽ chỉ thành hiện thực nếu song hành với pin lưu trữ, thủy điện tích năng, lưới điện thông minh, tiết kiệm năng lượng và khả năng làm chủ công nghệ. Bước ngoặt vì thế không chỉ được đo bằng lượng điện sạch được lắp đặt, mà bằng khả năng vận hành một hệ thống vừa xanh vừa đáng tin cậy.
