Tỷ trọng xanh tăng, nhưng than vẫn là trụ cột
Chuyển dịch năng lượng là quá trình thay đổi cơ cấu cung và sử dụng năng lượng theo hướng giảm dần nhiên liệu phát thải cao, đồng thời mở rộng nguồn tái tạo và nâng cấp hệ thống để bảo đảm điện ổn định, liên tục với chi phí hợp lý. Tại diễn đàn “Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới” ở Hà Nội chiều 27/10, bà Nguyễn Thị Thu Huyền thuộc Viện Năng lượng, Bộ Công Thương, nêu tiềm năng phát triển điện gió, điện mặt trời và các nguồn sạch khác. Dù vậy, bức tranh nguồn điện vẫn chưa thể gọi là xanh: than chiếm hơn 30%, còn điện mặt trời Việt Nam đạt khoảng 19% và điện gió Việt Nam khoảng 7% trong cơ cấu năm 2025. Mức tăng này cho thấy chuyển động rõ rệt, nhưng chưa đủ để xem các nguồn tái tạo đã thay thế được nền điện than. Thách thức không chỉ là xây thêm nhà máy, mà là đưa điện sạch đến nơi cần dùng và duy trì nguồn cung đáng tin cậy.
Nhu cầu tăng nhanh làm áp lực thêm cấp bách
Mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn 2026–2030 sẽ kéo nhu cầu năng lượng lên, đúng lúc những phụ tải mới cũng tăng nhanh. PGS, TS Phạm Hoàng Lương nhận định, nếu GDP tăng 10%, nhu cầu năng lượng và điện có thể tăng từ 10% trở lên. Công nghiệp, xây dựng, trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giao thông điện hóa đều cần nguồn điện ổn định, liên tục, có chi phí hợp lý. Điều đó khiến phát triển năng lượng sạch không còn là lựa chọn chỉ để giảm phát thải; đây còn là một phần của bài toán bảo đảm điện cho sản xuất và đời sống. Nếu nguồn điện tăng mà lưới truyền tải, khả năng điều độ và lưu trữ không theo kịp, người dùng có thể đối mặt với hệ thống khó đáp ứng đồng thời yêu cầu ổn định và khả năng chi trả. Vì vậy, tốc độ mở rộng nguồn phải đi cùng tốc độ nâng cấp toàn hệ thống.
Tiềm năng lớn không tự tháo được điểm nghẽn
Các kịch bản quy hoạch cho thấy dư địa mở rộng đáng kể: đến năm 2030, công suất điện mặt trời có thể đạt khoảng 46.459–73.416 MW; điện gió trên bờ và gần bờ đạt 26.066–38.029 MW; điện gió ngoài khơi đạt 6.000–17.032 MW. Nhưng những con số quy hoạch không tự biến thành công suất vận hành. Hạ tầng truyền tải và lưu trữ, khả năng điều độ, vốn đầu tư, cơ chế chính sách, công nghệ và nhân lực đều phải được giải quyết đồng bộ. Điện gió và mặt trời biến động theo điều kiện tự nhiên, nên tăng công suất nguồn mà thiếu lưới linh hoạt và hệ thống lưu trữ có thể làm giảm hiệu quả tích hợp. Đây là điểm cần nhìn thẳng: tiềm năng tài nguyên chỉ là lợi thế ban đầu; năng lực biến lợi thế ấy thành điện có thể truyền tải, phân phối và sử dụng mới quyết định tiến độ chuyển dịch năng lượng.
Muốn chuyển dịch, phải quy hoạch cả hệ thống
Các chuyên gia tại diễn đàn kêu gọi cách tiếp cận tích hợp, thay vì chỉ chạy theo công suất phát điện. Theo TS Mai Duy Thiện, phát triển năng lượng sạch cần kết nối quy hoạch, nguồn điện, truyền tải, phân phối, lưu trữ, quản lý nhu cầu, thị trường và cơ chế tài chính. Lưới điện thông minh, công nghệ lưu trữ, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các giải pháp quản lý năng lượng có thể giúp hệ thống linh hoạt hơn, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi được triển khai cùng khung chính sách rõ ràng và khả năng huy động vốn. Lộ trình cũng phải phù hợp với năng lực thực thi, tiếp cận đối tác và làm chủ công nghệ; chuyển đổi quá nhanh mà bỏ qua những điều kiện này có thể gây thêm sức ép lên nguồn cung và đời sống. Kết luận nên rõ ràng: điện gió Việt Nam và điện mặt trời Việt Nam đã tạo đà, nhưng chỉ đầu tư đồng bộ vào lưới, lưu trữ, nhân lực và cơ chế mới biến đà tăng ấy thành một hệ thống sạch, ổn định và đáp ứng được nhu cầu.
