Metro Line 2 Thủ Dầu Một là gì và vì sao câu chuyện 34.400 tỷ đồng giải phóng mặt bằng quan trọng?
Metro Line 2 Thủ Dầu Một là tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 33,2 km kết nối TP Thủ Dầu Một với trung tâm TP.HCM, gồm cả đoạn trên cao và ngầm, đi qua 16 phường, với 24 nhà ga và một depot Hiep Bình Phước, đòi hỏi giải phóng mặt bằng hơn 81 ha đất và bồi thường, tái định cư cho hàng nghìn hộ dân bị ảnh hưởng trực tiếp. Đây không chỉ là một dự án giao thông, mà là phép thử về cách TP.HCM xử lý bài toán giải phóng mặt bằng metro, cân bằng giữa lợi ích công cộng và quyền lợi người dân. Khi riêng chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã ước tính khoảng 34.374 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước, câu hỏi không phải là có tiền hay không, mà là tiền ấy có được sử dụng minh bạch, công bằng và đúng thời điểm hay không.
81,2 ha đất, 2.681 hộ dân: Cái giá không thể chỉ đo bằng tiền
Theo hồ sơ dự án, tổng diện tích đất bị ảnh hưởng bởi Metro Line 2 Thủ Dầu Một – TP.HCM khoảng 81,2 ha, với khoảng 2.681 trường hợp bị tác động, trong đó 398 trường hợp phải di dời hoàn toàn, tương ứng nhu cầu tái định cư 398 người hoặc hộ. Đây là con số rất lớn nếu nhớ rằng mỗi "trường hợp" ở Việt Nam thường là cả một gia đình nhiều thế hệ. Nói cách khác, 34.374 tỷ đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không chỉ là hạng mục chi phí của dự án đường sắt TP.HCM, mà là cú sốc tái cấu trúc không gian sống, sinh kế, quan hệ cộng đồng của hàng nghìn người. Nếu coi giải phóng mặt bằng metro chỉ là chuyện đo đạc, áp giá, chi trả, chính quyền sẽ lặp lại sai lầm: bỏ quên yếu tố xã hội, để rồi phải trả giá bằng khiếu nại kéo dài, chậm tiến độ và mất niềm tin.
Tiến độ giải phóng mặt bằng: Cửa ải quyết định thành bại đến 2030
Một trong những câu nói đáng được trích lại là: "Dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Metro Line 2 ước tính sử dụng khoảng 34.374 tỷ đồng ngân sách nhà nước, triển khai từ nay đến 2027". Điều đó cho thấy giải phóng mặt bằng không phải phần phụ, mà là một trụ cột trong lộ trình đưa tuyến metro này vào vận hành trước mốc hoàn thành toàn tuyến vào năm 2030. Lộ trình hiện tại quy định từ tháng 10/2026 đến 2/2027, các địa phương phải điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm, xác định chủ sử dụng đất, lập giá đất và phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Song song đó, 7 sở chuyên ngành, UBND 16 phường cùng các đơn vị hạ tầng phải góp ý hồ sơ hướng tuyến trước hạn chót 22/9/2026. Về lý thuyết, đây là khung thời gian chặt chẽ; nhưng trên thực tế, bất kỳ chậm trễ nào trong đo đạc, xác định ranh, hay phê duyệt giá bồi thường đều có thể phá vỡ toàn bộ mục tiêu tiến độ hệ thống metro đến 2030.
Chính sách bồi thường: Từ con số đến niềm tin của người dân
Giải phóng mặt bằng metro chỉ thành công nếu chính sách bồi thường hộ dân được nhìn như một cam kết công bằng, chứ không phải chi phí bắt buộc. Tài liệu dự án yêu cầu các phường so sánh ranh giới dự án với hiện trạng sử dụng đất, rà soát diện tích, quy mô, số trường hợp bị ảnh hưởng, số trường hợp thu hồi; đồng thời xác định nhu cầu tái định cư, nhà tạm, vị trí bố trí và quỹ nhà, đất hiện có để bố trí chỗ ở mới. Quan trọng hơn, những hộ có sinh kế bị ảnh hưởng phải được xem xét hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, giới thiệu việc làm. Nếu các quyết định về giá đất, phương án bồi thường không gắn với cơ hội sinh kế mới, người dân sẽ cảm nhận Metro Line 2 Thủ Dầu Một như dự án lấy đi nhiều hơn là mang lại. Ngược lại, nếu bồi thường kịp thời, minh bạch, gắn với hỗ trợ nghề nghiệp, dự án có thể trở thành ví dụ hiếm hoi về giải phóng mặt bằng đô thị mà người dân đồng thuận.
Tuyến metro hay trục TOD mới: Ai hưởng lợi và ai đứng ngoài cuộc?
Dự án đường sắt TP.HCM này không chỉ xây một tuyến metro; nó còn định hình các không gian phát triển định hướng giao thông công cộng (TOD) quanh 24 ga, với mô hình tích hợp thương mại, dịch vụ, văn phòng, giáo dục, y tế, không gian công cộng trong khoảng cách đi bộ. Theo tài liệu dự án, "việc hình thành các khu TOD kỳ vọng thu hút đầu tư, tạo thêm việc làm, mở rộng cơ hội kinh doanh và góp phần tăng giá trị đất đai, tài sản quanh nhà ga". Nhưng câu hỏi then chốt là: những hộ dân phải rời đi để nhường chỗ cho tuyến metro có được hưởng lợi gì từ sự tăng giá đó, hay chỉ là những người bị đẩy ra ngoài vòng phát triển? Nếu quy hoạch và chính sách không dành một phần lợi ích đất đai, nhà ở, cơ hội kinh doanh cho chính cộng đồng bị ảnh hưởng, TOD sẽ biến thành công cụ tập trung lợi ích vào tay một nhóm nhỏ thay vì động lực phát triển bao trùm.
