Giải phóng mặt bằng công khai: Nền tảng cho đường sắt tốc độ cao
Bồi thường giải phóng mặt bằng cho các dự án đường sắt lớn là quá trình nhà nước thu hồi đất và chi trả đền bù đất đai cùng hỗ trợ tái định cư theo phương án được phê duyệt, trong đó mọi bước – từ đo đạc, kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất đến chi trả – phải được công khai, minh bạch để tạo sự đồng thuận của cộng đồng và bảo đảm tiến độ dự án hạ tầng. Ở Việt Nam, câu chuyện này thường bị nhìn như “nút thắt cổ chai”, nhưng trường hợp các dự án đường sắt do Vingroup tham gia cho thấy một hướng đi khác: khi người dân được tôn trọng, thông tin rõ ràng, tiền bồi thường chi trả đúng và đủ, họ sẵn sàng nhường đất cho các công trình quy mô lớn.
Tại phường Uông Bí (Quảng Ninh), trong quá trình thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội – Quảng Ninh, địa phương đã phê duyệt 154 phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Đến nay, 111 hộ dân đã nhận tiền bồi thường, hỗ trợ với tổng kinh phí 35,2 tỷ đồng. Đây không chỉ là con số tài chính, mà là thước đo niềm tin: khi phương án được niêm yết, lấy ý kiến đúng quy định và chi trả đúng cam kết, người dân có lý do để tin rằng quyền lợi của mình được bảo vệ. Việc này trở thành “điểm tựa” để chính quyền tiếp tục vận động, tuyên truyền, củng cố sự đồng thuận cộng đồng, từ đó rút ngắn thời gian GPMB – vốn luôn là khâu chậm nhất trong tiến độ dự án hạ tầng lớn.
Từ con số 35–43 tỷ đồng đến bài học về công bằng đền bù
Nếu muốn người dân chấp nhận nhường đất, câu hỏi đầu tiên luôn là: họ được gì và quy trình có công bằng hay không. Tại phường Lê Đại Hành (Hà Nội), Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã tổ chức chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng cho các hộ có đất bị thu hồi trong hai ngày 4 và 6/9, dựa trên phương án đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Trong đợt này, 120 hộ gia đình, cá nhân nhận hơn 43 tỷ đồng tiền bồi thường. Câu chuyện quan trọng không phải ở con số “tỷ” mà ở cách chi trả: bảo đảm công khai, minh bạch và đúng quy định. Khi người dân thấy bảng phương án, biết rõ từng hạng mục, hiểu vì sao mình được/không được hỗ trợ, tranh chấp giảm mạnh.
Điểm đáng chú ý là cách chính quyền xử lý các trường hợp yếu thế. Trong đợt chi trả, có nhiều người cao tuổi, người khuyết tật hoặc gặp khó khăn trong di chuyển; phường Lê Đại Hành đã bố trí cán bộ đến tận nhà để chi trả, đảm bảo họ nhận đầy đủ quyền lợi theo phương án đã phê duyệt. Đây là chi tiết tưởng nhỏ nhưng tác động lớn: nó cho thấy chính quyền không chỉ làm đúng thủ tục mà còn tôn trọng và chăm lo người dân. Khi những hình ảnh này lan rộng, tâm lý “bị ép, bị thiệt” – vốn dễ bùng lên trong các dự án GPMB – được thay bằng cảm nhận rằng đây là một thỏa thuận tương đối công bằng. Chính sự thay đổi cảm xúc đó giúp đồng thuận cộng đồng trở nên bền vững hơn bất kỳ khẩu hiệu tuyên truyền nào.
Ha Dong: Minh bạch thông tin để đạt hơn 77,3% tiến độ GPMB
Không chỉ dự án đường sắt Vingroup, bài học về minh bạch bồi thường giải phóng mặt bằng còn thể hiện rõ tại Ha Dong với dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng. Tính đến ngày 12/9, Ha Dong đã chi trả hơn 101 tỷ đồng tiền bồi thường cho 345 hộ dân có đất bị thu hồi, đạt hơn 77,3% diện tích cần GPMB. Dự án dự kiến thu hồi 13,75ha đất của 446 hộ có đất nông nghiệp và đất ở nông thôn. Điểm khác của Ha Dong là họ công khai kế hoạch bồi thường, giải thích trực tiếp cho các hộ có đất ở bị thu hồi, đồng thời rà soát, hoàn thiện phương án, tập trung xử lý các vướng mắc phát sinh. Khi người dân được trả lời đến nơi đến chốn, những lo ngại về quyền sử dụng đất giảm hẳn.
Ha Dong còn chuẩn bị hai khu tái định cư tại các thôn Nhân Bầu và Thiệu Mỹ, trong đó khu Thiệu Mỹ dự kiến bố trí cho 50 hộ. Việc chủ động quỹ đất tái định cư giúp người dân hình dung cụ thể “đi đâu, ở đâu” sau khi giao đất, thay vì cảm giác mất mát mơ hồ. Song song với việc hoàn thiện phương án bồi thường, địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, đối thoại, vận động để người dân sớm bàn giao mặt bằng, qua đó bảo đảm tiến độ dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng. Câu chuyện ở đây rất rõ: minh bạch thông tin, có phương án tái định cư cụ thể và giải thích thẳng thắn đã biến một chủ đề nhạy cảm thành quá trình thương lượng có sự hợp tác, thay vì đối đầu.
Đồng thuận cộng đồng: “Đường ray mềm” cho các dự án hạ tầng lớn
Nhìn từ ba địa phương Uông Bí, Lê Đại Hành và Ha Dong, điểm chung nổi bật là sự đồng thuận cộng đồng không tự nhiên mà có. Nó được xây dựng bằng chuỗi hành động cụ thể: đo đạc, kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất đầy đủ; lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và niêm yết công khai; chi trả đúng phương án và xử lý kịp thời vướng mắc. Khi khoản bồi thường 35,2 tỷ đồng đến tay 111 hộ ở Uông Bí, hơn 43 tỷ đồng đến 120 hộ ở Lê Đại Hành, hơn 101 tỷ đồng đến 345 hộ ở Ha Dong, người dân thấy dự án không chỉ là “việc của nhà đầu tư”, mà là một quá trình trong đó quyền lợi của họ được thể hiện bằng những con số rõ ràng.
Tiến độ dự án hạ tầng phụ thuộc trực tiếp vào mức độ đồng thuận này. Hoàn thành chi trả cho các hộ dân trở thành cơ sở quan trọng để chính quyền tiếp tục tuyên truyền, vận động, tạo sự đồng thuận trong nhân dân, góp phần thúc đẩy tiến độ GPMB và đáp ứng yêu cầu triển khai dự án trên địa bàn. Ở Ha Dong, cùng với việc đẩy nhanh hoàn thiện phương án bồi thường, địa phương tăng cường tuyên truyền, đối thoại, vận động để sớm bàn giao mặt bằng, qua đó bảo đảm tiến độ dự án đường sắt. Câu kết luận nên rút ra là: khi người dân được đối xử như đối tác – thay vì đối tượng bị thu hồi – thì “đường ray” lớn nhất không còn là bê tông hay thép, mà là niềm tin, giúp các dự án hạ tầng đi đúng và nhanh hơn.
