142.300 tỷ cho 50 điểm ngập nặng: bước ngoặt hay lặp lại vết xe cũ?
Kế hoạch chống ngập giai đoạn 2026 - 2030 của TP.HCM là chương trình đầu tư hạ tầng thoát nước, giao thông và thủy lợi với mục tiêu xử lý 50 vị trí ngập nặng, tập trung vào quản lý theo lưu vực, kiểm soát triều cường và cải tạo đồng bộ hệ thống cống, kênh rạch nhằm giảm tình trạng ngập lụt TP.HCM kéo dài nhiều năm.
Điểm mấu chốt không phải là con số hơn 142.300 tỷ đồng, mà là câu hỏi: thành phố có dám thay cách nghĩ, cách làm hay chỉ tiếp tục vá víu từng điểm ngập lẻ tẻ. Bối cảnh hiện tại rất rõ: chỉ một cơn mưa chiều 4.10 đã khiến hàng loạt tuyến đường như Mã Lò, Tỉnh lộ 10, Tên Lửa, Nguyễn Văn Khối biến thành sông, người dân phải vật lộn trong dòng nước đen để về nhà. Khi một trận mưa tối 30.9 làm nhiều đoạn Phan Huy Ích ngập gần 1 m, giao thông tê liệt, xe chết máy hàng loạt, chúng ta buộc phải nhìn thẳng: đây không còn là chuyện “trở tay không kịp” mà là hệ quả của nhiều năm chậm đổi mới hạ tầng thoát nước.
Theo kế hoạch, UBND TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thành 87 dự án chống ngập với tổng mức đầu tư khoảng 142.341 tỉ đồng, giải quyết 50 vị trí ngập. Đây là phát biểu có thể trích dẫn: “UBND TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thành 87 dự án chống ngập với tổng mức đầu tư khoảng 142.341 tỉ đồng, giải quyết 50 vị trí ngập”.
Khi combo ngập nước – kẹt xe trở thành nỗi ám ảnh thường nhật
Muốn đánh giá kế hoạch, phải bắt đầu từ nỗi đau người dân đang chịu. Ngập lụt TP.HCM không còn là hiện tượng bất thường mà là “combo” quen thuộc: mưa lớn là ngập, ngập là kẹt xe. Tình cảnh này tái diễn liên tiếp trong tuần, đỉnh điểm là trận ngập tối 30.9. Tại Phan Huy Ích (phường Tân Sơn), có chỗ ngập gần 1 m, giao thông gần như tê liệt, người dân lội nước, dẫn xe trong đêm.
Tác động thực tế rất cụ thể: chị Ánh Hồng, làm việc trên đường Phan Huy Ích, hai ngày liền 30.9 và 1.10 tan ca lúc 17 giờ nhưng phải đến 0 giờ 30 mới về được nhà ở khu dân cư Vĩnh Lộc, vì “mắc kẹt” hơn 7 tiếng tại chỗ làm. Một người khác, anh Mai Thanh Nguyên, mất hơn 4 tiếng cho quãng đường thường ngày chỉ 30 phút, sau khi bị kẹt nhiều giờ ở nút Hàng Xanh. Đó là thiệt hại thời gian, kinh tế, sức khỏe, nhưng quan trọng hơn, là sự bào mòn niềm tin vào các giải pháp chống ngập.
Cần thấy rằng ngập không chỉ xuất hiện ở vài tuyến đường thấp trũng. Danh sách các tuyến đường bị ngập trong và sau mưa kéo dài từ Phạm Văn Đồng, Tô Ngọc Vân, Lý Tế Xuyên, Linh Đông, Kha Vạn Cân đến Nguyễn Gia Trí, Ung Văn Khiêm, Nguyễn Văn Thương. Khi mạng lưới giao thông chiến lược liên tục bị nước bủa vây, câu chuyện không còn là bất tiện cục bộ mà là rủi ro hệ thống cho cả đô thị.
Chiến lược theo lưu vực: điểm sáng hiếm hoi trong tư duy chống ngập
Một thay đổi quan trọng là TP.HCM lần đầu tiên nói rõ sẽ quản lý hạ tầng thoát nước và giải pháp chống ngập theo lưu vực, liên vùng, thay vì xử lý riêng lẻ từng điểm ngập hoặc ràng buộc theo địa giới hành chính. Đây là bước ngoặt tư duy cần thiết, bởi sau sáp nhập, thành phố có địa hình và chế độ thủy văn rất khác nhau giữa thượng nguồn, vùng đô thị thấp và khu vực cửa biển.
Ngập ở Sài Gòn không chỉ vì cống nhỏ hay rác nhiều. Nó là sản phẩm của mưa cực đoan, triều cường TP.HCM, nước biển dâng và sụt lún nền đất cùng lúc. Trong khi đó, quy hoạch và thông số thiết kế cũ đã lỗi thời, hệ thống cống, kênh rạch, cửa xả, trạm bơm lại thiếu đồng bộ, không gian dành cho thoát nước bị bóp nghẹt. Nếu tiếp tục tư duy “mưa đâu sửa đó”, thành phố sẽ mãi chạy theo các vũng nước.
Điểm tích cực là kế hoạch chia làm hai giai đoạn rõ ràng: 2026 – 2027 tập trung hoàn thành công trình cấp bách, giải quyết các khu vực ngập nặng; 2028 – 2030 hướng tới hoàn thiện mạng lưới kiểm soát triều, thoát nước và hệ thống quản lý thông minh. “Nếu giai đoạn 2026 - 2027 tập trung giải quyết các điểm ngập nặng, giai đoạn 2028 - 2030 được định hướng hoàn thiện mạng lưới chống ngập theo lưu vực”. Vấn đề là liệu kỷ luật thực thi có theo kịp tầm nhìn này.
Từ đê bao, cống kiểm soát triều đến hồ điều tiết: giải pháp đủ mạnh?
Danh mục giải pháp chống ngập lần này khá toàn diện trên giấy. Thành phố sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống đê bao, cống kiểm soát triều, trạm bơm, cửa xả theo quy hoạch, hướng tới tuyến kiểm soát triều khép kín để duy trì mực nước nền thấp trong hệ thống kênh rạch và hỗ trợ tiêu thoát khi mưa trùng triều. Đáng chú ý, dự án giải quyết ngập do triều có xét đến biến đổi khí hậu ở giai đoạn 1, cùng với khép kín các đoạn đê bao xung yếu, được kỳ vọng bảo vệ khu vực rộng 570 km².
Song song là cải tạo đồng bộ cống chính, cống nhánh theo tiêu chuẩn mới, phù hợp với tần suất mưa gia tăng; triển khai mô hình thoát nước đa tầng ở các khu vực đô thị hóa nhanh như Thủ Đức, Bình Tân, Bình Chánh, Dĩ An, Thuận An trước sáp nhập. Các dự án cải tạo kênh rạch lớn như rạch Xuyên Tâm, kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên, rạch Văn Thánh, kênh Đôi, cùng công trình chống sạt lở bán đảo Thanh Đa khi hoàn thành sẽ tăng đáng kể năng lực thoát nước theo lưu vực.
Một điểm mới đáng ghi nhận là hướng tới hạ tầng xanh – lam. Thành phố dự kiến xây các hồ điều tiết tại khu đô thị và vùng trũng thấp để tạm trữ nước mưa, giảm áp lực lên hệ thống thoát nước. Theo định hướng, chống ngập không còn chỉ là xây thêm cống, kênh, trạm bơm mà phải kết hợp với hồ điều tiết, không gian trữ nước và giải pháp dựa vào tự nhiên. Đó là cách tiếp cận hiện đại, nhưng nếu quy hoạch đô thị không nhường đất cho nước, hạ tầng xanh sẽ chỉ nằm trên bản vẽ.
Khả thi đến đâu: ưu tiên, kỷ luật và trách nhiệm giải trình
Sau sáp nhập, TP.HCM còn 50 vị trí ngập nặng, gồm 34 vị trí tại khu vực TP.HCM cũ, 9 tại khu vực Bình Dương cũ và 7 tại khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Kế hoạch hiện nay hứa hẹn giải quyết trọn vẹn 50 điểm đó trong bốn năm với hơn 142.300 tỷ đồng đầu tư hạ tầng Sài Gòn, thông qua 87 dự án chống ngập. Nghe thì đầy quyết tâm, nhưng kinh nghiệm trước đây cho thấy không ít dự án ngốn hàng nghìn tỷ mà chỉ xử lý được vài điểm ngập.
Danh mục dự án giai đoạn đầu gồm 54 công trình với tổng vốn hơn 69.348 tỉ đồng, nhằm xử lý 33 vị trí ngập nặng. Điều này đặt ra bài toán ưu tiên: khu trung tâm tiếp tục được ưu tiên chống ngập, nhưng nếu vùng ven, nơi đô thị hóa nhanh và thiếu hạ tầng thoát nước, vẫn bị bỏ lại phía sau, thì ngập lụt TP.HCM chỉ dịch chuyển từ chỗ này sang chỗ khác chứ không biến mất.
Kết luận công bằng là: kế hoạch hiện tại có tầm nhìn hơn, coi trọng triều cường TP.HCM, mưa lớn, nước biển dâng và sụt lún như một hệ thống liên kết. Tuy vậy, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố: kỷ luật triển khai theo lưu vực thay vì chia cắt hành chính; bảo vệ không gian thoát nước trước áp lực bất động sản; và cơ chế giám sát, giải trình cụ thể từng dự án. Nếu làm được, 142.300 tỷ không phải là con số phung phí. Nếu không, người dân sẽ tiếp tục lội trong nước đen, mắc kẹt hàng giờ mỗi khi trời mưa – bất chấp mọi bản quy hoạch đẹp trên giấy.
