140.000 tỷ đồng cho chống ngập TP.HCM: bước ngoặt hay chỉ là vá víu?
Chương trình chống ngập TP.HCM giai đoạn 2026-2030 là kế hoạch đầu tư công khí hậu quy mô lớn, tập trung vào 87 dự án hạ tầng thoát nước, cải tạo kênh rạch và tăng khả năng chống chịu trước thời tiết cực đoan, với mục tiêu xử lý cơ bản 50 trong tổng số 159 điểm ngập thường xuyên trên toàn địa bàn sau khi mở rộng địa giới hành chính. Thông tin về kế hoạch này được Sở Xây dựng TP.HCM công bố tại hội thảo về chống ngập và thoát nước trong phát triển đô thị, gắn với mục tiêu thu gom và xử lý nước thải đến năm 2030. Việc Thành phố xem chống ngập như một trụ cột của đầu tư công khí hậu cho thấy chính quyền đã thừa nhận ngập lụt Sài Gòn không còn là chuyện cục bộ từng con hẻm, mà là rủi ro hệ thống đe doạ phát triển kinh tế và chất lượng sống. Điểm đáng nói là Thành phố sau hợp nhất có diện tích khoảng 6.778 km², chia thành 23 lưu vực chính với điều kiện địa hình và thuỷ văn rất khác nhau. Ngập không còn là câu chuyện vài tuyến đường nội đô mà trải rộng từ khu vực TP.HCM cũ đến các vùng thuộc Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây. Với bức tranh này, 140.000 tỷ đồng sẽ là bài kiểm tra xem chiến lược mới đi theo hướng quản lý lưu vực có đủ thay đổi cục diện hay chỉ xử lý được những điểm nóng nhất.
Từ xử lý từng điểm ngập sang quản lý theo lưu vực: bước chuyển chiến lược
TP.HCM hiện ghi nhận 159 vị trí thường xuyên ngập sau khi mở rộng địa giới hành chính. Trong số đó, giai đoạn 2026-2030, Thành phố đặt mục tiêu giải quyết cơ bản 50 vị trí, với 34 điểm thuộc khu vực TP.HCM cũ, 9 điểm thuộc Bình Dương và 7 điểm thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu. Cách lựa chọn cho thấy rõ ưu tiên: tập trung vào các khu vực đô thị hoá cao, mật độ dân cư lớn, nơi ngập lụt Sài Gòn tạo ra tổn thất kinh tế – xã hội trực tiếp. Theo lãnh đạo Sở Xây dựng, công tác chống ngập phải chuyển từ xử lý từng điểm sang quản lý tổng thể theo lưu vực, đồng thời tính tới mưa cực đoan, triều cường, nước biển dâng, sụt lún và không gian trữ nước. Đây là bước chuyển đúng hướng, bởi chống ngập TP.HCM trước đây thường mang tính dự án đơn lẻ, chắp vá theo phản ứng ngắn hạn. Khi hệ thống kênh rạch, cống thoát nước và trạm bơm chưa đồng bộ, mỗi công trình riêng lẻ chỉ có tác dụng hạn chế, thậm chí gây nghẽn ở lưu vực khác. Cách tiếp cận lưu vực cũng buộc cơ quan quy hoạch phải nhìn lại những bản quy hoạch đã lỗi thời, từng coi đất đô thị là ưu tiên tuyệt đối, lấn vào không gian trữ nước tự nhiên. Nếu không đi kèm một kỷ luật quy hoạch mới, kể cả 87 dự án hạ tầng thoát nước vẫn có nguy cơ "chạy theo" tốc độ bê tông hoá và mất dần hiệu quả.
Dự án hạ tầng thoát nước và không gian xanh: giải pháp kỹ thuật và giới hạn thực tế
Theo định hướng, Thành phố sẽ kết hợp các công trình thoát nước truyền thống với hạ tầng xanh, hồ điều tiết, không gian trữ nước và những giải pháp dựa vào tự nhiên. Đây là bước tiến quan trọng, bởi chỉ tăng kích thước cống và trạm bơm không đủ để đối phó với mưa lớn bất thường và triều cường. Không gian trữ nước – từ hồ điều tiết đến kênh rạch được cải tạo – giúp hệ thống có độ đệm, tránh việc nước dồn vào cùng lúc gây quá tải. Một trong những dự án cụ thể là chương trình cải thiện thoát nước và nước thải tại 8 phường gồm Đông Hưng Thuận, Trung Mỹ Tây, Tân Thới Hiệp, An Hội Tây, Tân Sơn, Tây Thạnh, Tân Sơn Nhì và Bình Hưng Hoà, với diện tích khoảng 528.000 m². Dự án này tập trung cải thiện hệ thống thoát nước và nước thải, giảm ô nhiễm môi trường và ngập, đồng thời tăng khả năng thích ứng khí hậu và giảm các rủi ro liên quan. Điểm đáng chú ý là dự án được thiết kế không yêu cầu thu hồi đất, cho thấy nỗ lực lồng ghép vào cấu trúc đô thị hiện hữu thay vì mở rộng thêm diện tích xây dựng. Cách làm này nếu được áp dụng nhất quán cho 87 dự án chống ngập sẽ giúp hạn chế xung đột với người dân, tránh vòng luẩn quẩn giải toả – bồi thường – chậm tiến độ. Tuy vậy, không thu hồi đất cũng đồng nghĩa với biên độ điều chỉnh không gian trữ nước rất hạn chế, phụ thuộc nhiều vào khả năng "tái thiết" trên nền đô thị đã dày đặc.
Ngập lụt Sài Gòn, nước thải đô thị và bài toán người dân cảm nhận được gì
Người dân Sài Gòn đã quen với cảnh hẻm và đường phố ngập nước sau những cơn mưa, gây tắc giao thông, hư hỏng nhà cửa và đe doạ sức khoẻ. Việc Thành phố gắn chống ngập với mục tiêu thu gom và xử lý nước thải là một lựa chọn hợp lý. Đến nay, tỷ lệ thu gom nước thải đô thị mới đạt khoảng 52% và xử lý đạt chuẩn chỉ khoảng 19,5%. Nếu chỉ thoát nước mưa mà không kiểm soát nước thải, dòng nước chảy đi sẽ mang theo ô nhiễm đến các lưu vực khác, chuyển rủi ro môi trường từ điểm này sang điểm khác. Quan điểm ưu tiên hoàn thiện mạng lưới thu gom, trạm bơm, điểm đấu nối và tuyến truyền tải thay vì chỉ tăng công suất nhà máy xử lý cho thấy chính quyền đã hiểu đúng "điểm nghẽn" nằm ở hệ thống, không phải công nghệ. Việc lồng ghép xây dựng mạng lưới thu gom với các dự án cải tạo đường, hẻm, chỉnh trang đô thị và chống ngập để tránh đào đường nhiều lần cũng là tín hiệu tích cực: nếu thực hiện tốt, người dân sẽ thấy lợi ích rõ ràng hơn, bớt cảm giác công trình chồng lên công trình. Tuy nhiên, cảm nhận của người dân sẽ là thước đo thật nhất. Nếu sau vài năm, những hẻm vốn ngập vẫn ngập, dù có thêm hồ điều tiết và cống mới, niềm tin vào khái niệm đầu tư công khí hậu sẽ sụt giảm rất nhanh.
Kết luận: 140.000 tỷ đồng phải mua được kỷ luật quy hoạch và trách nhiệm dài hạn
Các đơn vị tư vấn cảnh báo rằng nếu không đầu tư chống ngập, thiệt hại kinh tế vào năm 2100 có thể lên tới mức rất lớn mỗi năm; nếu triển khai đồng bộ công trình và giải pháp dựa vào tự nhiên, mức thiệt hại có thể giảm đáng kể. Con số này cho thấy ngập lụt Sài Gòn là rủi ro dài hạn, không thể giải quyết bằng vài dự án ngắn hạn. Kế hoạch chi 140.000 tỷ đồng cho 87 dự án chống ngập chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng một cam kết quản lý lưu vực nhất quán trong nhiều thập niên, thay đổi cách sử dụng đất đô thị và bảo vệ không gian trữ nước. Khung thời gian 2026-2030 để hoàn thành các dự án chống ngập, cùng với các chương trình thoát nước triển khai từ 2024 đến 2029 và cơ chế điều chỉnh nếu phải kéo dài, cho thấy Thành phố đã tính đến tính liên tục. Nhưng tiền và kế hoạch không tự tạo ra hiệu quả. Điều còn thiếu trong nhiều chiến lược chống ngập TP.HCM trước đây là kỷ luật quy hoạch và trách nhiệm giải trình: ai chịu trách nhiệm khi dự án hoàn thành mà điểm ngập vẫn còn. Nếu giai đoạn tới, Thành phố dám đặt những câu hỏi đó một cách công khai, gắn từng dự án hạ tầng thoát nước với mục tiêu rõ ràng về số điểm ngập phải biến mất, đồng thời bảo vệ bằng được những không gian trữ nước tự nhiên còn sót lại, 140.000 tỷ đồng sẽ là bước ngoặt. Ngược lại, nếu các dự án vẫn bị kéo dài, điều chỉnh, và "cắm" vào quy hoạch thiếu nhất quán, kế hoạch chống ngập sẽ khó thoát khỏi vòng xoáy vá víu, để người dân tiếp tục sống cùng nước ngập mỗi mùa mưa triều.
