Thị trường carbon Việt Nam: Đã mở sàn nhưng chưa hoàn thiện “luật chơi”
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế cho phép các doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon nhằm tối ưu chi phí tuân thủ, khuyến khích giảm phát thải và hỗ trợ thực hiện các cam kết khí hậu quốc gia, đồng thời tạo cầu nối với thị trường carbon quốc tế thông qua các dự án chuyển giao kết quả giảm phát thải.
Hệ thống giao dịch carbon trong nước đã chính thức vận hành tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội từ ngày 29/6/2026, đánh dấu bước ngoặt khi thị trường carbon Việt Nam chuyển từ chuẩn bị sang vận hành thực tế. Ngày giao dịch đầu tiên đối với hạn ngạch VN2025 là 29/6/2026 và ngày giao dịch cuối cùng được ấn định là 24/12/2027, cho thấy cơ quan quản lý đã vạch sẵn khung thời gian cho chu kỳ giao dịch đầu tiên. Tuy vậy, thị trường không thể vận hành bền vững trên nền tảng pháp lý còn thiếu những khâu cốt lõi như quyền sở hữu tín chỉ carbon và cơ chế xử lý tài sản carbon khi chuyển giao, phân chia lợi ích hoặc xảy ra tranh chấp. Khi “luật chơi” chưa rõ, rủi ro pháp lý sẽ sớm chen vào giá carbon, làm giảm hấp dẫn với nhà đầu tư trong nước lẫn quốc tế.
Khung pháp lý carbon: Nghị định đã có nhưng vẫn thiếu phần quan trọng nhất
Nghị định số 112/2026/NĐ-CP về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đã tạo nền tảng quan trọng khi xác định các loại hình dự án được ưu tiên tham gia chuyển giao quốc tế, cùng với tỷ lệ chuyển giao tối đa phù hợp cho từng nhóm dự án. Đồng thời, Nghị định 29/2026 giao Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội tổ chức giao dịch thứ cấp hạn ngạch và tín chỉ carbon, đặt được những viên gạch đầu cho thị trường thứ cấp. Nhưng một khung pháp lý carbon chỉ dừng ở mức nền tảng là chưa đủ để tạo niềm tin lâu dài.
Hiện vẫn còn những câu hỏi pháp lý lớn chưa được giải đáp đầy đủ: quyền sở hữu tín chỉ carbon thuộc về ai – chủ dự án, nhà đầu tư, Nhà nước hay một cấu trúc đồng sở hữu? Việc quyền sở hữu chưa rõ sẽ kéo theo khó khăn trong hạch toán, kế toán, bảo đảm tài sản và xử lý khi có tranh chấp hoặc phá sản. Cơ quan quản lý được khuyến nghị sớm hoàn thiện văn bản hướng dẫn để bảo đảm áp dụng thống nhất và minh bạch. Một điểm khác biệt quan trọng trong các dự án theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris là yêu cầu phải có thư phê duyệt của Chính phủ trước khi chuyển giao quốc tế và thực hiện điều chỉnh tương ứng để tránh tính trùng khi hạch toán cam kết quốc gia. Nếu chậm hoàn thiện thể chế, Việt Nam có nguy cơ tự hạn chế khả năng tham gia thị trường carbon quốc tế ở quy mô lớn.
Chuẩn hóa dữ liệu giao dịch: “xương sống” để khóa rủi ro carbon
Thị trường carbon Việt Nam sẽ không thể vận hành minh bạch nếu dữ liệu phát thải và dữ liệu giao dịch bị phân mảnh, thiếu chuẩn hóa hoặc tồn tại song song nhiều bộ số liệu khác nhau. Ở đây, dữ liệu không phải chi tiết kỹ thuật phụ trợ mà là “xương sống” quyết định chất lượng tín chỉ, mức độ tin cậy của hạn ngạch và khả năng kiểm soát rủi ro carbon ở tầm hệ thống.
Với các cơ sở được phân bổ hạn ngạch, số liệu kiểm kê khí nhà kính do doanh nghiệp cung cấp phải được tổ chức thẩm định trước khi cơ quan quản lý tiếp nhận, nên không tồn tại hai bộ số liệu riêng biệt giữa doanh nghiệp và đơn vị thẩm định. Sau kiểm kê, dữ liệu được chuyển tới tổ chức có chức năng thẩm định theo tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quy trình ISO đã được cấp phép. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính trực tuyến, giúp doanh nghiệp báo cáo nhanh, chính xác, minh bạch, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý đối soát dữ liệu, nâng cao độ tin cậy để phân bổ, quản lý hạn ngạch và vận hành thị trường carbon. Cùng với đó, hạn ngạch hoặc tín chỉ phải được đăng ký và lưu ký trước khi giao dịch; chỉ tài khoản hoàn tất lưu ký tại VSDC hôm trước mới được giao dịch hôm sau, bảo đảm chính xác quyền sở hữu hạn ngạch. Đây là những lớp khóa dữ liệu và tài sản cần thiết để giảm rủi ro gian lận, bán khống không có tài sản và tranh chấp quyền sở hữu.
Kiểm soát rủi ro giao dịch: từ hạn ngạch VN2025 đến hành vi thao túng giá
Khi thị trường carbon Việt Nam bước vào giai đoạn giao dịch thực, rủi ro không chỉ đến từ chất lượng tín chỉ mà còn từ hành vi trên sàn: cung cầu giả tạo, bắt tay thao túng giá, hoặc sử dụng thông tin sai lệch để đẩy giá lên xuống bất thường. Nếu không chặn sớm, thị trường carbon sẽ nhanh chóng bị nhìn như một sân chơi đầu cơ, thay vì công cụ điều tiết phát thải và hỗ trợ chuyển đổi xanh.
Hệ thống giao dịch carbon VN2025 đã có những giao dịch đầu tiên với 12.110 hạn ngạch được trao đổi, giá trị tương đương hơn 161 triệu đồng, trên tổng khối lượng hạn ngạch phát thải được đăng ký đạt hơn 510 triệu tấn CO2 tương đương. Đến 11/8/2026, số dư hạn ngạch lưu ký đạt 4.510 tấn carbon, mã VN202510. Về thanh toán, cơ chế tương đồng thị trường trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ: bên mua, bên bán phải có đủ số dư; hạn ngạch được lưu ký trước khi đặt lệnh và chỉ giao dịch vào ngày tiếp theo. Danh mục hành vi bị kiểm soát gồm cấu kết, lôi kéo người khác mua hoặc bán; tạo cung cầu giả; sử dụng hoặc kết hợp thông tin sai lệch để thao túng hoặc làm giá. Không chỉ kiểm soát rủi ro giao dịch, cơ chế này xây dựng niềm tin của doanh nghiệp và các chủ thể tham gia, tạo nền tảng để thị trường phát triển minh bạch, an toàn khi quy mô giao dịch mở rộng.
Kết nối quốc tế: cơ hội nâng hạng thị trường hay lỡ nhịp Điều 6?
Trong cuộc chơi carbon toàn cầu, thị trường carbon Việt Nam không thể tự bó mình trong biên giới quốc gia nếu muốn nâng cao năng lực và vị thế. Điều 6 của Thỏa thuận Paris mở ra cơ hội tiếp cận nguồn doanh thu cao hơn mức chung của thị trường tự nguyện, cùng với cơ chế yêu cầu tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe hơn, buộc doanh nghiệp phải nâng cấp quản trị, hệ thống MRV và chất lượng tín chỉ. Đây là con đường vừa tạo áp lực tích cực, vừa mang lại lợi ích tài chính lẫn chuyển giao công nghệ phát thải thấp.
Xu hướng thị trường carbon toàn cầu không còn đánh giá dự án chỉ qua số lượng tín chỉ, mà xem xét toàn diện chất lượng, tính bổ sung, minh bạch, rủi ro chuyển giao và các giá trị bền vững cho cộng đồng. Nhà đầu tư quốc tế ưu tiên các dự án có tính bổ sung cao, áp dụng công nghệ mới, chi phí lớn như CCS hay điện gió ngoài khơi; trong khi nhiều dự án điện gió trên bờ bắt đầu kém hấp dẫn vì khó đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tín chỉ và tính toàn vẹn môi trường. Song song với hoàn thiện thể chế, Việt Nam cần đầu tư hạ tầng kỹ thuật phục vụ kết nối quốc tế, trong đó có hợp phần đăng ký và ghi nhận tín chỉ chuyển giao theo Điều 6 vốn đang thiếu trong hệ thống đăng ký quốc gia. Nếu chậm kết nối, Việt Nam có thể bỏ lỡ giai đoạn thị trường quốc tế đang dịch chuyển mạnh sang ưu tiên tín chỉ chất lượng cao gắn với mục tiêu phát triển bền vững.
