Từ 8 tỷ USD xuất khẩu đến cú xoay trục sang Trung Quốc
Xuất khẩu thủy sản Việt Nam là tổng giá trị hàng tôm, cá tra, cá biển, mực, nhuyễn thể và cua ghẹ được chế biến, đưa sang các thị trường thế giới, phản ánh sức cạnh tranh của chuỗi nuôi trồng, khai thác và chế biến trong nước ở quy mô toàn cầu. Lũy kế 8 tháng, kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt khoảng 8 tỷ USD, tăng 11,8% so với cùng kỳ, cho thấy đà phục hồi rất rõ rệt sau giai đoạn trầm lắng. Thị trường Trung Quốc – Hồng Kông vươn lên dẫn đầu với kim ngạch khoảng 2,03 tỷ USD, chiếm hơn 25% tổng xuất khẩu và tăng trưởng tới 33,4% so với cùng kỳ. Nghĩa là, cứ 4 đồng thu về từ xuất khẩu thủy sản thì đã có hơn 1 đồng đến từ người tiêu dùng Trung Quốc – một sự đảo trục thị trường không còn mang tính tạm thời mà đã trở thành xu hướng chiến lược.
Vì sao Trung Quốc vượt Mỹ, EU để trở thành đầu tàu
Mấu chốt nằm ở hai lực kéo trái chiều: Trung Quốc tăng tốc, còn các thị trường phương Tây giảm tốc. Theo số liệu ngành, thị trường Trung Quốc – Hồng Kông không chỉ chiếm khoảng 25% kim ngạch mà còn đóng góp khoảng 60% phần tăng thêm của toàn ngành nhờ nhu cầu tôm, cá tra, cá biển và cua ghẹ. Trong khi đó, xuất khẩu sang Mỹ gần như đi ngang, tôm và cá tra sụt giảm, còn EU giảm do tôm và cá ngừ suy yếu. Thuế Điều 301 ở mức 12,5% cùng nguy cơ thuế chống bán phá giá tăng làm giảm sức cạnh tranh sản phẩm Việt Nam tại Mỹ, buộc doanh nghiệp dịch chuyển đơn hàng sang châu Á. Cùng lúc, thiếu hụt nguồn cung cá thịt trắng tự nhiên và giá cá tuyết cao tại châu Âu lại tạo dư địa cho cá tra Việt Nam chen chân mạnh hơn.
Tôm và cá tra: Những quân bài chủ lực trên thị trường Trung Quốc
Trong bức tranh xuất khẩu thủy sản Việt Nam, tôm và cá tra đang là hai quân bài chủ lực định hình chiến lược thương mại châu Á. Tôm chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản, với Trung Quốc – Hồng Kông là “lực kéo” chính nhờ giá trị xuất khẩu tăng hơn 37% so với cùng kỳ. Cá tra cũng bứt lên với mức tăng trưởng 9%, trong đó xuất khẩu sang Trung Quốc – Hồng Kông tăng hơn 26%, còn thị trường Mỹ suy giảm mạnh do thuế chống bán phá giá tăng sau POR21. Nói cách khác, tương lai gần của cá tra tôm xuất khẩu Việt Nam không còn đặt cược ở Mỹ mà đặt vào thị trường Trung Quốc tôm cá, EU, ASEAN, Trung Đông và các thị trường ngách, nơi rào cản thuế và kỹ thuật ít khắc nghiệt hơn nhưng yêu cầu về chất lượng đang tăng rất nhanh.
Xoay trục sang châu Á: Cơ hội lớn nhưng rủi ro không nhỏ
Với đà hiện tại, mục tiêu kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả năm hướng tới 12,5 tỷ USD được đánh giá là khả thi, đặc biệt nếu kịch bản tích cực về chính sách và đơn hàng thành hiện thực. Tuy nhiên, cú xoay trục sang chiến lược thương mại châu Á không chỉ là câu chuyện “đổi thị trường” mà là tái định vị toàn bộ chiến lược cạnh tranh. Trong khi Mỹ, EU, Nhật Bản được dự báo tăng trưởng chậm lại, yêu cầu đa dạng hóa thị trường và củng cố vị thế tại châu Á trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nếu thuế Mỹ tiếp tục cao, dòng hàng sẽ còn đổ sang châu Á nhiều hơn, kéo theo sức ép giảm giá và cạnh tranh nội khối. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải tối ưu chi phí, nâng tiêu chuẩn, và tránh phụ thuộc thái quá vào một thị trường đơn lẻ, kể cả Trung Quốc.
Kết luận: Từ phụ thuộc phương Tây đến chủ động bản đồ châu Á
Sự trỗi dậy của Trung Quốc như thị trường xuất khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam không phải là may mắn ngắn hạn mà là kết quả của một cú xoay trục chiến lược, buộc phải diễn ra khi phương Tây dựng thêm rào cản và tăng thuế. Nhìn tích cực, châu Á – với Trung Quốc, ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc – đang tạo ra một trục tăng trưởng mới cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam, giúp ngành giữ được đà tăng kim ngạch 2 con số và hướng tới mục tiêu tham vọng hơn. Nhưng để sự dịch chuyển này bền vững, Việt Nam cần coi chiến lược thương mại châu Á là nền tảng dài hạn: đầu tư sâu vào chất lượng, truy xuất nguồn gốc, đa dạng hóa sản phẩm và thị trường, thay vì chỉ “chạy trốn” các hàng rào thuế quan từ phương Tây.
