Hai FTA mở đường: cơ hội lớn nhưng không phải tấm vé miễn phí
Thủy sản Việt Nam xuất khẩu sang Anh qua hai hiệp định UKVFTA CPTPP là quá trình tận dụng ưu đãi thương mại để mở rộng thị trường, đồng thời phải đáp ứng nghiêm ngặt các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc hàng hóa, an toàn thực phẩm và chất lượng, nhằm chuyển lợi thế từ giá thành sang năng lực cạnh tranh chuỗi cung ứng tổng thể. Trong bối cảnh thị trường thế giới và trong nước còn nhiều biến động, kết quả thương mại nông lâm thủy sản đạt được trong 9 tháng gần đây phản ánh nỗ lực điều hành chủ động, xây dựng kịch bản tăng trưởng để đối phó thay đổi quốc tế. Việc Anh hoàn tất tham gia CPTPP và duy trì UKVFTA khiến thời điểm hiện nay là “cửa sổ vàng” cho thủy sản Việt Nam thử sức ở một thị trường khó tính nhưng có nhu cầu nhập khẩu cao.
Ưu đãi UKVFTA CPTPP: lợi thế thuế không đủ nếu thua trên bàn truy xuất
UKVFTA có hiệu lực từ đầu năm 2021, duy trì nền tảng thương mại ưu đãi giữa Việt Nam và Anh sau Brexit, với việc giảm hoặc xóa thuế nhập khẩu cho nhiều dòng thủy sản chế biến. CPTPP có hiệu lực giữa hai bên từ cuối năm 2024 và đến 1/9/2026 đã mở rộng ra toàn bộ khối, tạo thêm không gian thương mại và chuỗi cung ứng trong khu vực. Tuy nhiên, ưu đãi thuế quan chỉ là điều kiện ban đầu; khả năng tăng thị phần phụ thuộc ngày càng lớn vào giá thành, sản phẩm chế biến, truy xuất nguồn gốc hàng hóa và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn hệ thống bán lẻ Anh. Mỗi lô hàng chỉ được chọn một hiệp định, buộc doanh nghiệp phải biết tính toán giữa thuế suất, quy tắc xuất xứ và yêu cầu chứng từ, thay vì kỳ vọng “ưu đãi nhân đôi”.
Thương mại châu Á vẫn là trụ cột trong thị trường nông lâm thủy sản
Dù Anh và châu Âu đang được nhắc nhiều nhờ các FTA, thương mại châu Á vẫn giữ vai trò trung tâm trong thị trường nông lâm thủy sản Việt Nam. Khu vực này chiếm 49,4% thị phần xuất khẩu nông lâm thủy sản chính trong 9 tháng, cao hơn hẳn châu Mỹ và châu Âu. Ở chiều ngược lại, châu Á cũng là nguồn cung lớn nhất, chiếm 41,2% giá trị nhập khẩu các mặt hàng nông lâm thủy sản chính. Như vậy, châu Á vừa là nơi tiêu thụ lớn nhất, vừa là khu vực cung cấp lượng nông lâm thủy sản lớn nhất cho Việt Nam. Thực tế này đặt ra một bài toán: Việt Nam phải vừa duy trì lợi thế ở thị trường truyền thống châu Á, vừa nâng chuẩn chuỗi giá trị để đáp ứng các yêu cầu cao hơn ở Anh và các thành viên CPTPP, nơi truy xuất nguồn gốc và tính hợp pháp của khai thác ngày càng được kiểm soát chặt.
Thị trường Anh: cơ hội phân khúc cao, áp lực nguyên liệu và đối thủ giá rẻ
Anh là thị trường nhập khẩu thủy sản lớn của châu Âu, với nhu cầu cao đối với tôm nước ấm, cá ngừ, cá thịt trắng nuôi và sản phẩm chế biến tiện lợi. Nguồn cung trong nước không đủ đáp ứng, trong khi một số loài khai thác truyền thống suy giảm, tạo cơ hội cho sản phẩm thay thế từ các nước xuất khẩu như Việt Nam. 8 tháng đầu năm, xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Anh tăng, tôm chân trắng và cá tra tiếp tục là các mặt hàng chủ lực, nhưng mức tăng của tôm chân trắng lại khá khiêm tốn. Nguyên nhân là cạnh tranh giá từ Ecuador, cùng lợi thế mới của thủy sản Ấn Độ sau FTA song phương với Anh. Trong bối cảnh đó, tôm Việt Nam khó có thể cạnh tranh lâu dài nếu chỉ dựa vào sản phẩm nguyên liệu và giá bán; lợi thế phải chuyển sang chế biến sâu, chất lượng ổn định và đơn hàng linh hoạt.
Chiến lược vượt rào cản truy xuất: từ vùng nuôi đến kệ siêu thị
Muốn tối đa hóa lợi thế từ UKVFTA CPTPP, doanh nghiệp thủy sản không thể né tránh câu chuyện truy xuất nguồn gốc hàng hóa. Theo phân tích của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, ngoài thuế nhập khẩu, lô hàng vào Anh phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và khai thác hợp pháp. Điều này đòi hỏi đầu tư bài bản từ khâu con giống, thức ăn, vùng nuôi, thu hoạch, chế biến đến hệ thống dữ liệu và chứng nhận môi trường – xã hội. Chiến lược khôn ngoan là chuyển lợi thế từ nguyên liệu sang chế biến, kiểm soát chất lượng và khả năng giao hàng đúng yêu cầu riêng của hệ thống bán lẻ. Nếu coi truy xuất là chi phí bắt buộc thì doanh nghiệp sẽ bị động; nếu coi đó là tài sản cạnh tranh, ngành thủy sản Việt Nam xuất khẩu có thể nâng giá trị ở cả thị trường Anh lẫn châu Á, thay vì mãi đứng ở phân khúc giá rẻ.
