Một cột mốc mới của opera cổ điển châu Âu tại Việt Nam
Sự kiện opera Tosca Việt Nam lần đầu công diễn trọn vẹn cùng Madama Butterfly công diễn bản hòa nhạc đã tạo nên một cột mốc, khi hai kiệt tác Puccini biểu hiện trọn vẹn ngôn ngữ opera cổ điển châu Âu trên sân khấu Việt Nam, đồng thời tái định nghĩa cách khán giả trong nước tiếp cận nghệ thuật hàn lâm qua trải nghiệm sống động, kịch tính và gắn với bối cảnh giao lưu quốc tế. Hai đêm Tosca tại Hà Nội và Madama Butterfly tại TPHCM không chỉ là thêm vài chương trình biểu diễn, mà là lời tuyên bố tham vọng: Việt Nam muốn đứng trong bản đồ opera thế giới. Cả hai tác phẩm đều của nhà soạn nhạc Italy Giacomo Puccini, cho thấy lựa chọn có chủ ý: đi thẳng vào những đỉnh cao khó nhất thay vì an toàn với trích đoạn quen thuộc. Đó là một bước đi táo bạo, nhưng cần thiết nếu muốn khán giả xem opera như một nhu cầu thường xuyên, không phải xa xỉ.
Madama Butterfly tại TPHCM: âm nhạc dẫn đường cho cảm xúc
Madama Butterfly công diễn lần này tại Nhà hát TPHCM, số 7 Công trường Lam Sơn, phường Sài Gòn, là kết quả hợp tác giữa HBSO và Tổng Lãnh sự quán Italy tại TPHCM. Tác phẩm được giới thiệu dưới hình thức hòa nhạc gồm 2 màn, chia thành 3 phần biểu diễn, tập trung tối đa vào âm nhạc, giọng hát và cấu trúc kịch tính nguyên bản của Puccini. Đây là lựa chọn thông minh: bỏ đi lớp vỏ dàn dựng cầu kỳ để khán giả Việt Nam tập trung nghe, hiểu và cảm nhận cấu trúc opera. Nhạc trưởng người Italy Roberto Fiore chỉ huy dàn nhạc và giữ vai trò giám đốc âm nhạc, nhạc trưởng Trần Nhật Minh phụ trách dàn dựng hợp xướng. NSƯT Phạm Khánh Ngọc trong vai Cio-Cio San, cùng tenor Italy Marco Miglietta (Pinkerton) và dàn nghệ sĩ HBSO, tạo nên một đêm nhạc nơi câu chuyện bi thương trở thành thử thách thanh nhạc lẫn diễn xuất. Theo nhạc trưởng Lê Ha My, việc công diễn Madama Butterfly là bước tiếp theo trong định hướng mở rộng hợp tác quốc tế và đưa các tác phẩm opera kinh điển thế giới đến gần hơn với công chúng Việt Nam.
Tosca: cuộc chơi lớn của opera hàn lâm Việt Nam
Trong khi TPHCM chọn Madama Butterfly phiên bản hòa nhạc, Hà Nội bước vào cuộc chơi khó hơn với việc đưa Tosca – một trong những kiệt tác xuất sắc và kịch tính nhất của opera toàn cầu – lên sân khấu trọn vẹn. Đây là một tác phẩm tồn tại hơn một thế kỷ trên những nhà hát lớn nhất thế giới, nên việc dàn dựng phiên bản opera Tosca Việt Nam không thể chỉ là ‘thử cho biết’. Phiên bản này là sự hợp tác giữa Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam (VNOB) và đạo diễn Jeong Ae-ree, Giám đốc Sáng tạo của New Opera Singapore. Bà mang đến tư duy dàn dựng hiện đại, sắc bén, song vẫn giữ chiều sâu tâm lý và giá trị cổ điển nguyên bản của Puccini. Nhạc trưởng Đồng Quang Vinh chỉ huy Dàn nhạc Giao hưởng VNOB, đảm nhận phần âm nhạc phức hợp, giàu nội lực của Puccini. Theo NSƯT Phan Mạnh Đức, việc đưa vở opera Tosca trọn vẹn lên sân khấu Việt Nam là thử thách lớn về kỹ thuật thanh nhạc và quy mô dàn dựng.
Dòng chảy cảm xúc liền mạch và những nhân vật bước ra khỏi khuôn mẫu
Điểm làm nên sự khác biệt của Tosca lần này là cách dàn dựng như một dòng chảy cảm xúc liền mạch, thay vì chia nhỏ từng phân cảnh. Opera cổ điển châu Âu vốn dễ trở nên nặng nề nếu dựng như bảo tàng âm nhạc; ở đây, ê-kíp chọn để khán giả bị cuốn vào cuộc đối đầu nghẹt thở giữa tình yêu chân thành và quyền lực đen tối. Trung tâm là mối tình giữa Tosca và Cavaradossi – hai con người yêu nhau sâu sắc nhưng bị cuốn vào vòng xoáy bạo lực, đối lập với Scarpia, hiện thân của quyền lực tha hóa. Đạo diễn Jeong Ae-ree nhấn mạnh hành trình cảm xúc chân thật của Tosca và Cavaradossi, để họ không còn là biểu tượng xa lạ mà trở thành những con người gần gũi với đời sống. Những aria như Vissi d’arte hay E lucevan le stelle được kỳ vọng trở thành đỉnh cao cảm xúc, nơi âm nhạc Puccini diễn tả tinh tế biến động nội tâm và khẳng định thông điệp: tình yêu và phẩm giá con người là sức mạnh bền bỉ nhất trước cái ác.
Ngoại giao văn hóa và tương lai của opera tại Việt Nam
Điểm chung đáng kể của cả hai chương trình là ý nghĩa ngoại giao văn hóa rõ rệt. Madama Butterfly là kết quả hợp tác giữa HBSO, Tổng Lãnh sự quán Italy tại TPHCM và cộng đồng nghệ sĩ quốc tế, qua đó mở rộng cơ hội giao lưu chuyên môn giữa nghệ sĩ trong nước và quốc tế, đồng thời đưa opera kinh điển thế giới gần hơn với công chúng Việt Nam. Tosca, ở phía Bắc, đánh dấu một cột mốc nghệ thuật đặc biệt của VNOB, khẳng định sự phát triển vượt bậc của nghệ thuật hàn lâm trong nước và mang đến cho khán giả cơ hội thưởng thức đỉnh cao nghệ thuật thế giới ngay tại Thủ đô. Hai kiệt tác Puccini không chỉ giúp khán giả làm quen sâu hơn với opera cổ điển châu Âu, mà còn nâng tầm mặt bằng biểu diễn cổ điển trong nước. Nếu những dự án như thế tiếp tục, opera sẽ không còn là “khách mời xa lạ”, mà trở thành một phần đời sống nghệ thuật đô thị Việt Nam.
