Một cột mốc: khi Puccini bước lên sân khấu Việt Nam
Sự kiện opera Tosca Việt Nam lần đầu được dàn dựng trọn vẹn cùng Madama Butterfly công diễn dưới dạng hòa nhạc là một cột mốc cho nhạc cổ điển Việt Nam: khán giả ngay tại Hà Nội và TPHCM lần đầu tiếp cận toàn bộ cấu trúc, âm nhạc và kịch tính của hai Puccini kiệt tác trên sân khấu trong nước, qua đó khẳng định quyết tâm chuyên nghiệp hóa nghệ thuật opera và đưa tiêu chuẩn quốc tế trở thành một phần đời sống âm nhạc hàn lâm Việt. Nhìn từ góc độ người yêu nhạc, đây không chỉ là hai đêm diễn, mà là tuyên bố rằng Việt Nam không còn bằng lòng với các trích đoạn, mà muốn đối thoại trực diện với di sản opera thế giới.
Tosca được Nhà hát Nhạc, Vũ kịch Việt Nam (VNOB) dàn dựng và công diễn trọn vẹn lần đầu vào hai đêm 26 và 27-9 tại Nhà hát Hồ Gươm, Hà Nội. Cùng thời điểm, Madama Butterfly công diễn phiên bản hòa nhạc tại Nhà hát TPHCM với cấu trúc hai màn, chia ba phần, tập trung vào âm nhạc, giọng hát và kịch tính nguyên bản. Việc hai kiệt tác của nhà soạn nhạc người Ý Giacomo Puccini xuất hiện gần như song song ở hai đầu đất nước cho thấy một thay đổi có tính hệ thống: các nhà hát hàn lâm muốn đặt khán giả Việt vào dòng chảy chính của opera thế giới, thay vì để khoảng cách văn hóa và kỹ thuật mãi là cái cớ trì hoãn.
Tosca tại Nhà hát Hồ Gươm: tình yêu, quyền lực và thách thức dàn dựng
Tosca từ lâu được coi là một trong những tác phẩm kịch tính nhất của opera toàn cầu, với cấu trúc âm nhạc và xung đột tâm lý dồn nén, cuộn trào. Đưa kiệt tác này lên sân khấu Nhà hát Hồ Gươm trong phiên bản trọn vẹn là lựa chọn táo bạo: lần đầu VNOB đối mặt toàn bộ yêu cầu về kỹ thuật thanh nhạc, dàn nhạc và tổ chức sân khấu của một đại tác phẩm, thay vì dừng lại ở những trích đoạn an toàn. Chính sự "khó" của Tosca khiến quyết định này trở thành bước ngoặt, cho thấy nhà hát đã sẵn sàng đánh đổi sự dễ dãi lấy chuẩn mực nghệ thuật cao hơn.
Phiên bản opera Tosca Việt Nam được đạo diễn, Giám đốc Sáng tạo quốc tế Jeong Ae Ree – hiện đứng đầu New Opera Singapore – dàn dựng với tư duy hiện đại, coi vở diễn như một dòng cảm xúc liền mạch hơn là chuỗi cảnh riêng rẽ. Trọng tâm nằm ở hành trình của ba nhân vật: nữ ca sĩ Tosca, họa sĩ Cavaradossi và viên cảnh sát trưởng Scarpia. Tình yêu cuồng nhiệt, lòng trung thành và phẩm giá của Tosca – Cavaradossi đối đầu với quyền lực tha hóa, dục vọng và bạo lực của Scarpia, khiến khán giả không thể đứng ngoài cuộc. Những aria kinh điển như "Vissi d’arte" hay "E lucevan le stelle" được kỳ vọng trở thành điểm bùng nổ cảm xúc, nơi người nghe cảm nhận rất rõ thông điệp: trong thế giới bị đe dọa bởi cái ác, chỉ tình yêu và phẩm giá con người là thứ còn có thể cứu rỗi.
Madama Butterfly ở TPHCM: âm nhạc Puccini qua lăng kính hòa nhạc
Nếu Tosca tại Hà Nội đặt trọng tâm vào ngôn ngữ sân khấu, thì Madama Butterfly công diễn ở TPHCM lại chọn cách lột tả Puccini kiệt tác bằng phiên bản hòa nhạc. Được trình diễn tại Nhà hát TPHCM, tác phẩm chia hai màn, ba phần, tập trung tuyệt đối vào dàn nhạc, ca sĩ và đường dây kịch tính nguyên bản. Việc bỏ phần dàn dựng sân khấu chi tiết không làm giảm sức nặng, mà ngược lại, buộc người nghe phải đối diện trực tiếp với giọng hát, sắc màu hòa âm và những cú chuyển cảm xúc rất đặc trưng Puccini. Đây là lựa chọn hợp lý cho một nhà hát còn đang xây nền khán giả: cho họ làm quen với cấu trúc và khí chất âm nhạc trước khi bước vào phiên bản sân khấu đầy đủ.
Chương trình do HBSO phối hợp với Tổng Lãnh sự quán Italy tại TPHCM tổ chức, dưới sự chỉ đạo nghệ thuật của TS. nhạc trưởng Lê Ha My, cùng nhạc trưởng người Italy Roberto Fiore và nhạc trưởng Trần Nhật Minh phụ trách hợp xướng. Vai nữ chính Cio-Cio San do NSƯT Phạm Khánh Ngọc đảm nhận, Pinkerton do tenor Italy Marco Miglietta hát, bên cạnh một dàn nghệ sĩ opera trong nước và hợp xướng – dàn nhạc giao hưởng HBSO. Theo TS. Lê Ha My, việc Madama Butterfly công diễn tiếp tục khẳng định định hướng mở rộng hợp tác quốc tế, đưa các tác phẩm opera thế giới đến gần hơn với công chúng Việt Nam, đồng thời tạo thêm cơ hội giao lưu chuyên môn giữa nghệ sĩ trong và ngoài nước. Ở đây, khán giả không chỉ nghe Puccini, mà còn chứng kiến một mạng lưới hợp tác nghệ thuật đang lớn lên ngay trên sân khấu.
Từ thử thách kỹ thuật đến cơ hội định hình khán giả opera Việt
Không nên tô hồng: Tosca trọn vẹn và Madama Butterfly phiên bản hòa nhạc là những dự án nhiều thách thức. Bản thân VNOB thừa nhận đây là thử thách rất lớn về kỹ thuật thanh nhạc và quy mô dàn dựng, khi lần đầu xử lý một kiệt tác với đầy đủ yêu cầu về hợp xướng, dàn nhạc và tổ chức sân khấu. Với HBSO, việc mời nhạc trưởng và ca sĩ quốc tế, đồng thời giữ vai trò chủ động nghệ thuật, đòi hỏi khả năng phối hợp và trình độ chuyên môn cao. Hạn chế lớn nhất hiện nay nằm ở thói quen thưởng thức: phần đông khán giả Việt chưa quen với những vở opera dài, nhiều lớp nghĩa; nguy cơ khán phòng không kín chỗ, hoặc người nghe mệt mỏi vì chưa được chuẩn bị tâm thế, là điều phải tính đến.
Tuy vậy, chính các khó khăn ấy lại là cơ hội. Khi Nhà hát Hồ Gươm trở thành nơi khán giả Thủ đô có thể thưởng thức đỉnh cao nghệ thuật thế giới ngay tại thành phố mình, opera không còn là thứ phải "đi Tây" mới được xem. Khi HBSO liên tục phá biên giới bằng những hợp tác quốc tế, Madama Butterfly công diễn ở TPHCM không còn là sự kiện lẻ, mà là bước tiếp theo trong một chiến lược dài hơi. Nhạc cổ điển Việt Nam nhờ thế có cơ hội xây dựng lớp khán giả mới: những người coi việc nghe Puccini, Verdi hay Mozart tại các nhà hát trong nước là chuyện bình thường. Đó mới là thước đo cho một đời sống hàn lâm khỏe mạnh, chứ không phải vài đêm diễn hoành tráng rồi chìm vào quên lãng.
Vì sao hai đêm Puccini có thể thay đổi kỳ vọng của giới yêu nhạc
Nhìn rộng hơn, Tosca và Madama Butterfly không chỉ là hai Puccini kiệt tác đến với khán giả phương Đông, mà là lời mời gọi Việt Nam tham gia đối thoại với di sản âm nhạc châu Âu bằng chính ngôn ngữ của mình. Khi các nghệ sĩ trong nước đứng cạnh đồng nghiệp quốc tế trên cùng tác phẩm, họ khẳng định một điều giản dị: chúng ta có thể hát, chơi và hiểu những câu chuyện tình yêu, bi kịch, phẩm giá trên sân khấu opera không kém phần sâu sắc. Điều này sẽ tác động ngược trở lại cách các nhà hát chọn chương trình, cách trường nhạc đào tạo ca sĩ, nhạc công, và cách khán giả đặt kỳ vọng vào nghệ thuật hàn lâm trong nước.
Kết luận hợp lý cho người yêu nhạc cổ điển Việt Nam là: đã đến lúc coi Tosca, Madama Butterfly, hay bất kỳ kiệt tác nào khác, như những tác phẩm có thể – và nên – được thưởng thức thường xuyên trên sân khấu Việt, thay vì hiếm hoi như sự kiện đặc biệt. Hai đêm diễn này là khởi đầu chứ không phải điểm đến. Nếu khán giả đáp lại bằng sự tò mò và hỗ trợ lâu dài, các nhà hát sẽ có lý do để tiếp tục mạo hiểm với những vở opera lớn hơn, đa dạng hơn. Và khi đó, cụm từ "opera Tosca Việt Nam" sẽ không còn gắn với chữ "lần đầu", mà gắn với một đời sống nghệ thuật ổn định, nơi Puccini, cùng nhiều nhà soạn nhạc khác, có chỗ đứng vững vàng trong trái tim khán giả.
