Từ chiến trường năm xưa đến ống nghiệm hôm nay
Công nghệ giám định ADN trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là việc sử dụng thông tin di truyền còn sót lại trong xương cốt và mẫu sinh phẩm của thân nhân để đối chiếu, nhằm gọi đúng tên những người đã hi sinh dù chiến tranh đã lùi xa hàng chục năm và phần lớn dấu tích, giấy tờ, nhân chứng đều đã mai một.
Điểm mấu chốt cần nhìn thẳng: giám định ADN không chỉ là kỹ thuật phòng thí nghiệm, mà là lời hứa đạo lý với những người đã ngã xuống và những gia đình còn chờ đợi. Khi chiến tranh càng lùi xa, địa hình thay đổi, hồ sơ thiếu và nhân chứng dần vắng bóng, việc xác định danh tính trở nên ngày càng khó khăn. Trong bối cảnh đó, chiến dịch 500 ngày đêm được phát động với mục tiêu rất rõ: tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, biến công nghệ pháp y thành cây cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.
Bên dưới mỗi con số là một số phận
Những thống kê lạnh lùng lại đang kể một câu chuyện nóng hổi về ký ức chiến tranh. Tại Thái Nguyên, 82 nghĩa trang liệt sĩ với 5.112 phần mộ, trong đó 941 phần mộ tại 49 nghĩa trang chưa rõ thông tin, cần lấy mẫu sinh phẩm để phục vụ giám định ADN. Đây không chỉ là bài toán kỹ thuật; đó là hàng trăm gia đình vẫn chưa biết người thân mình đang nằm ở đâu.
Ở tầm quốc gia, chiến dịch đã thu nhận hơn 265.761 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ và đồng bộ hàng chục nghìn mẫu vào cơ sở dữ liệu ADN. Câu nói đáng suy nghĩ ở đây là: "Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của chiến dịch là thu nhận mẫu sinh phẩm ADN từ thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính để xây dựng ngân hàng dữ liệu ADN quốc gia". Đằng sau mỗi ống nghiệm nhỏ là một xóm nhỏ từng có nhiều người ra trận mà không trở về, là những gia đình mất hai, ba người con trong cùng một giai đoạn, và là nửa thế kỷ chờ đợi được gọi đúng tên trên bia mộ.
Cuộc chạy đua với thời gian và những dữ liệu đang dần mất
Công nghệ pháp y có thể đọc được những dấu vết ADN mờ nhạt, nhưng nó bất lực trước một điều: thời gian. Mỗi ngày trôi qua là thêm một mảnh xương mục đi, một nhân chứng già thêm, một ký ức địa danh bị xóa mờ bởi những con đường mới, những khu dân cư, những khu rừng phủ kín. Bởi vậy, dù không thao tác nào được phép vội vàng, toàn bộ chiến dịch vẫn buộc phải chạy rất nhanh.
Tại Thái Nguyên, ba tổ công tác khai quật và lấy mẫu ADN hài cốt liệt sĩ làm việc liên tục, kể cả ngày nghỉ, với quyết tâm hoàn thành việc khai quật 941 ngôi mộ trước ngày 10/9 trên cơ sở kế hoạch được rút ngắn. Đây là lựa chọn đúng, dù đầy áp lực: hoặc tăng tốc ngay bây giờ, hoặc chấp nhận rằng mỗi năm trôi qua sẽ làm mất thêm dữ liệu sinh học và ký ức cộng đồng, khiến việc giám định ADN trở nên khó hơn, thậm chí bất khả.
Ngân hàng ADN và những ánh mắt chờ tin
Nếu phòng xét nghiệm là nơi diễn ra các phản ứng hóa học, thì các điểm thu nhận mẫu trên cả nước lại là nơi diễn ra những phản ứng cảm xúc. Những ngày gần đây, giữa không khí khẩn trương tại các điểm lấy mẫu, người ta dễ dàng bắt gặp những ánh mắt chất chứa hy vọng của thân nhân liệt sĩ; nhiều người tuổi đã cao, sức khỏe kém vẫn cố gắng đến lấy mẫu ADN với niềm tin rằng người thân sẽ được gọi đúng tên và trở về quê nhà.
Câu chuyện gia đình bác Đặng Thạnh ở Bình Sơn là một ví dụ nhói lòng: hơn 60 năm trôi qua, gia đình vẫn đi tìm hài cốt hai người anh ruột hi sinh tại Quảng Ngãi và chưa bao giờ từ bỏ hy vọng. Chính từ những mong mỏi ấy, chiến dịch 500 ngày đêm về xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã trở thành nhiệm vụ mang ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn đặc biệt sâu sắc. Bản chất của ngân hàng ADN quốc gia không chỉ là một cơ sở dữ liệu; đó là một bản cam kết tập thể rằng sự hi sinh sẽ không bị lãng quên.
Khoa học gọi tên, nhưng trách nhiệm thuộc về cả xã hội
Giám định ADN giúp chúng ta có công cụ chính xác để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, nhưng khoa học không thể tự hoạt động trong chân không. Mọi mẫu xương trong phòng thí nghiệm đều bắt đầu từ một cuộc khai quật ngoài thực địa, từ một tờ phiếu thông tin người dân điền, từ một ký ức tưởng như vụn vặt về một gốc cây, con suối, lối mòn năm xưa đã mất dấu.
Hơn 800.000 phiếu đã được phát ra cho người dân tại một địa phương không có nghĩa là có 800.000 manh mối chính xác, nhưng nếu không hỏi hôm nay, nhiều ký ức sẽ vĩnh viễn trôi đi. Đây là chỗ mỗi người sống hôm nay phải tự hỏi mình: ta đang làm gì để những người nằm lại không bị quên lãng? Khoa học có thể đọc được các chuỗi ADN, nhưng chỉ cộng đồng – bằng thông tin, sự hợp tác và lòng biết ơn – mới giúp những chuỗi ADN ấy trở thành tên người, thành một chỗ để gia đình thắp nén hương đúng mộ.
