Rafetus swinhoei – biểu tượng rùa Hoàn Kiếm giữa ranh giới hy vọng và tuyệt chủng
Rùa Hoàn Kiếm, hay rùa Hồ Gươm, tên khoa học là Rafetus swinhoei, là loài rùa mai mềm cỡ lớn cực kỳ hiếm, hiện chỉ ghi nhận ở các lưu vực sông lớn miền Nam Trung Quốc và miền Bắc Việt Nam, được xem là một trong những loài rùa nguy cấp nhất thế giới với nguy cơ tuyệt chủng động vật gắn liền cả giá trị sinh học lẫn biểu tượng văn hóa. Câu hỏi “rùa Hoàn Kiếm có còn tồn tại ở hồ Đồng Mô?” không chỉ là tò mò, mà là phép thử về cách chúng ta đối diện sự biến mất của một loài. Sau khi cá thể Giải sin-hoi tại hồ Đồng Mô được xác nhận chết vào tháng 4/2023, nhiều thông tin chưa kiểm chứng về khả năng còn cá thể khác lập tức thổi bùng hy vọng. Nhưng hy vọng nếu không được kiểm chứng bằng bằng chứng khoa học dễ trượt thành ảo tưởng, khiến dư luận sao nhãng những việc cấp thiết hơn: bảo vệ sinh cảnh, giảm áp lực từ hoạt động của con người, và chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất là loài này thực sự biến mất.
Cái chết năm 2023 và những dấu hỏi quanh hồ Đồng Mô
Tháng 4/2023, cá thể Giải sin-hoi tại hồ Đồng Mô được vớt lên sau khi chết, khép lại một chương quan trọng trong hành trình tìm rùa Hoàn Kiếm ở ngoại vi Hà Nội. Hình ảnh con rùa khổng lồ nằm bất động trên mặt nước là lời nhắc thẳng thắn rằng tuyệt chủng động vật không phải khái niệm xa vời, mà là mất mát có thể nhìn thấy. Ngay sau đó, thông tin về khả năng hồ Đồng Mô còn một cá thể khác lan ra, khiến hồ nước này lập tức trở thành tâm điểm chú ý. Tuy nhiên, các nhà khoa học có trách nhiệm đã không vội vàng khẳng định. Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường – người nhiều năm nghiên cứu bò sát, lưỡng cư và rùa ở Việt Nam – liên tục nhấn mạnh cần thêm bằng chứng cụ thể để xác thực mọi tuyên bố về sự tồn tại của rùa Hoàn Kiếm tại đây. Quan điểm thận trọng này là cần thiết, bởi giữa một vệt nổi trên mặt nước và bằng chứng về một cá thể Rafetus swinhoei còn sống là cả một khoảng cách lớn về khoa học.
Từ dấu hiệu nghi ngờ đến bằng chứng khoa học: eDNA không phải phép màu
Trong cuộc săn tìm dấu vết rùa Hoàn Kiếm, nhiều người kỳ vọng vào phân tích ADN môi trường (eDNA) như một "chìa khóa vàng". Phương pháp này cho phép lấy mẫu nước tại những khu vực nghi ngờ rùa xuất hiện để tìm dấu vết ADN mà động vật để lại, hạn chế việc phải bẫy bắt cá thể rùa để lấy mẫu trực tiếp. Đây là công cụ phù hợp với bảo tồn loài quý hiếm và khó quan sát. Nhưng eDNA không phải phép màu miễn phí. Các nhà khoa học thẳng thắn chỉ ra chi phí xét nghiệm tương đối cao, và không phải mẫu nước nào cũng chứa nồng độ ADN đủ để phát hiện loài. Bởi vậy, việc theo dõi hồ Đồng Mô phải là quá trình lâu dài, kết hợp nhiều phương pháp: quan sát trực tiếp, ảnh chụp, phân tích đặc điểm hình thái, nghiên cứu mẫu xương sọ, xương mai lưu giữ tại bảo tàng và đối chiếu dữ liệu di truyền. Niềm hy vọng có thêm một cá thể Rafetus swinhoei chỉ có ý nghĩa khi được nâng đỡ bằng chuỗi bằng chứng đủ mạnh, thay vì vài tin đồn hay vài bức ảnh mờ.
Bảo tồn loài quý hiếm: đừng chờ đến khi thấy rùa mới bảo vệ hồ
Nếu hồ Đồng Mô thực sự còn một cá thể Giải sin-hoi, đó sẽ là "tin vui và hy vọng rất lớn" cho công tác bảo tồn loài cực kỳ nguy cấp này, mở ra thêm một nguồn gen quý cho nghiên cứu nhân giống trong tương lai. Nhưng chính các nhà khoa học cũng nhắc lại: bảo tồn không bắt đầu từ khoảnh khắc chụp được ảnh rùa, mà từ việc giữ nguyên nơi rùa có thể đang sống. Những hoạt động của người dân địa phương như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác, thả phóng sinh loài ngoại lai đều tạo thêm áp lực lên hệ sinh thái và lên bất kỳ cá thể rùa nào nếu chúng vẫn còn tồn tại. Nếu chúng ta không thay đổi thói quen, mọi nỗ lực truy tìm bằng eDNA hay khảo sát hiện trường chỉ là cứu vãn hậu quả. Bởi nếu những cá thể cuối cùng vẫn đang ẩn mình đâu đó dưới mặt nước Đồng Mô, giữ được sinh cảnh – từ nơi kiếm ăn đến bãi đẻ tiềm năng – cũng chính là giữ lại cơ hội sống còn cho loài rùa Hoàn Kiếm.
Thực tế nghiệt ngã: khảo sát không thấy rùa và bài toán khu bảo tồn
Đằng sau mọi câu chuyện lãng mạn về rùa Hoàn Kiếm là một thực tế đáng lo: tại Việt Nam, Rafetus swinhoei từng được ghi nhận ở Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa, nhưng các cuộc khảo sát gần đây không phát hiện lại loài tại hầu hết những địa điểm từng ghi nhận. Ngay cả việc xác định các cá thể ở hồ Gươm và hồ Đồng Mô thuộc cùng loài cũng là kết quả của cả quá trình nghiên cứu hình thái và di truyền, so sánh tiêu bản, mẫu xương sọ, xương mai và dữ liệu ADN. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục theo dõi, giám sát hồ Đồng Mô không chỉ là lựa chọn, mà là trách nhiệm. Hiện nay, cơ quan quản lý địa phương phối hợp với Trung tâm bảo tồn rùa để ghi nhận thêm bằng chứng về sự tồn tại của loài này. Về lâu dài, các chuyên gia đề xuất phải bảo vệ tại chỗ những cá thể ở hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh bằng cách thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh, xác định vùng hoạt động, nơi kiếm ăn và bãi đẻ tiềm năng. Đó là cách phản ứng nghiêm túc trước nguy cơ tuyệt chủng, thay vì chỉ trông chờ vào may mắn tìm thêm một cá thể cuối cùng.
