Rùa Hồ Gươm là ai và vì sao câu hỏi “còn hay mất” lại quan trọng?
Rùa Hồ Gươm, tên khoa học là Rafetus swinhoei, là loài rùa mai mềm cỡ lớn, rùa nước ngọt cực kỳ quý hiếm, hiện chỉ còn ghi nhận ở một số lưu vực sông miền nam Trung Quốc và miền bắc Việt Nam, được xem là một trong những loài rùa nguy cấp nhất hành tinh và là biểu tượng văn hóa – sinh thái độc nhất của Việt Nam.
Trọng tâm tranh luận hiện nay không chỉ là chuyện rùa Hồ Gươm quý hiếm có còn bơi dưới mặt nước hay không, mà là chúng ta còn bao nhiêu thời gian để hành động trước khi mất sạch nguồn gen. Rùa Hồ Gươm từng xuất hiện ở Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa, nhưng những năm gần đây hầu như không còn ghi nhận mới trong tự nhiên, ngay cả ở các điểm từng xác định có phân bố. Nếu câu hỏi “rùa còn hay đã hết” tại hồ Đồng Mô không được trả lời bằng bằng chứng khoa học, mọi kế hoạch bảo tồn rùa nước ngọt này sẽ chỉ là giả định trên giấy.
Hồ Đồng Mô: hy vọng cuối cùng hay ảo ảnh bảo tồn?
Hồ Đồng Mô đang được xem là nơi nắm giữ câu trả lời cho việc rùa Hồ Gươm có thực sự còn tồn tại hay không. Đã từng có một cá thể Giải sin-hoi ở đây, được xác nhận bằng quan sát, ảnh chụp và ADN trong mẫu nước, nhưng cá thể này đã chết vào tháng 4/2023. Cái chết ấy không chỉ là mất đi một cá thể, mà là cú đánh trực diện vào niềm tin rằng loài rùa nguy cấp này vẫn còn cơ hội tự hồi phục.
Điều gây tranh cãi là sau đó lại xuất hiện thông tin về một cá thể khác vẫn sống trong hồ, song bằng chứng chưa đủ để giới khoa học khẳng định. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường, hiện mọi hy vọng dồn vào hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh, nơi có thể còn một vài cá thể sót lại. Nếu không sớm xác minh bằng dữ liệu khoa học, chúng ta có nguy cơ hoặc chủ quan buông lỏng bảo vệ, hoặc lãng phí nguồn lực vào một “bóng ma” không tồn tại.
ADN môi trường: công cụ sắc bén nhưng không phải phép màu
Để trả lời câu hỏi rùa còn hay mất mà không phải bắt, trói hay gây stress cho cá thể, các nhà khoa học đang dùng kỹ thuật ADN môi trường – thu mẫu nước ở khu vực nghi ngờ có rùa để phân tích dấu vết di truyền. Đây là bước tiến lớn của nghiên cứu bảo tồn rùa, giúp giảm rủi ro cho loài và cho phép giám sát diện rộng mà không phụ thuộc vào may rủi quan sát.
Tuy vậy, coi ADN môi trường là câu trả lời tuyệt đối là sai lầm. Phương pháp này tốn kém, và không phải mẫu nước nào cũng chứa đủ nồng độ ADN để xét nghiệm chính xác. Trong thực tế, các nhà khoa học vẫn phải kết hợp nhiều cách: so sánh hình thái tiêu bản, xương sọ, xương mai, phân tích ADN mô, cùng với dữ liệu ADN môi trường để xác định loài. Nói cách khác, đây là cuộc đua cần cả công nghệ lẫn sự kiên trì, chứ không thể trông chờ một xét nghiệm duy nhất.
Bảo tồn tại chỗ: không chỉ cứu một loài rùa, mà cả hệ sinh thái
Ngay cả khi phát hiện thêm cá thể sống, rùa Hồ Gươm quý hiếm vẫn sẽ sụp đổ nếu hồ Đồng Mô hay Xuân Khanh tiếp tục bị ô nhiễm, xâm lấn, câu kéo vô tội vạ. Các chuyên gia nhấn mạnh, muốn bảo tồn rùa nước ngọt này, phải bảo vệ tại chỗ thông qua khu bảo tồn loài và sinh cảnh, theo dõi vùng hoạt động, nơi kiếm ăn và bãi đẻ tiềm năng, đồng thời giảm các tác động tiêu cực trực tiếp đến chúng. Đây không phải lựa chọn, mà là điều kiện tối thiểu để bất kỳ kế hoạch nhân giống nào có ý nghĩa.
Bảo tồn rùa không tách rời đời sống người dân quanh hồ. Việc tuyên truyền để hạn chế đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác, thả phóng sinh loài ngoại lai được xem là hết sức cần thiết để bảo vệ loài sinh vật biểu tượng này. Nếu cộng đồng không thay đổi thói quen, mọi hàng rào pháp lý cũng khó cứu nổi một loài rùa đang đứng sát mép tuyệt chủng.
Chúng ta muốn kể câu chuyện nào cho tương lai?
Điều đáng nói là số phận rùa Hồ Gươm gắn chặt với chiến lược đa dạng sinh học quốc gia: phục hồi và phát triển bền vững các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm, đóng góp cho một nền kinh tế xanh và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Nếu thất bại trong bảo tồn loài rùa nguy cấp này, chúng ta gửi đi thông điệp gì về khả năng bảo vệ các loài khác ít biểu tượng hơn?
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường, cần tiếp tục giám sát hồ Đồng Mô, hồ Xuân Khanh, dùng ADN môi trường để truy vết, xác định giới tính và sức khỏe cá thể phục vụ nhân giống trong tương lai. Nhưng khoa học không thể một mình gánh vác. Câu trả lời cho việc rùa Hồ Gươm còn hay đã mất sẽ phụ thuộc vào việc chúng ta có dám ưu tiên không gian, ngân sách và ý chí chính trị cho bảo tồn rùa nước ngọt, hay tiếp tục để biểu tượng biến mất ngay trong thời đại mang danh “kinh tế xanh”.
