Dấu vết nhỏ làm đổi góc nhìn lớn
Dấu vân tay trên tượng đất nung là những vết hằn vô tình còn sót lại trong lúc tạo hình, lắp ráp hoặc trang trí, nay giúp khảo cổ học nhận diện phần nào những người đã tham gia chế tác đội quân đất nung. Sau hơn 2.200 năm, các dấu vết ấy đang bổ sung một tiếng nói trực tiếp về lực lượng lao động mà chữ khắc và vật liệu chưa thể kể đầy đủ. Từ lâu, công trình khổng lồ trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng thường được hình dung là thành quả của những người thợ nam trưởng thành. Nhưng nghiên cứu mới phân tích 79 dấu vân tay trên 36 tượng chiến binh lại gợi ra một đội ngũ đa dạng hơn: phụ nữ và trẻ em có thể đã góp sức bên cạnh nam giới. Đây không phải bằng chứng cho phép gọi tên từng người thợ, cũng không phải một cuộc điều tra dân số cổ đại. Giá trị của phát hiện nằm ở chỗ nó buộc ta xem lại giả định quen thuộc về ai được huy động để tạo nên một trong những công trình nổi tiếng nhất thời Tần.
Từ đường vân đến ước tính tuổi và giới tính
Nhóm nghiên cứu chụp ảnh các dấu vân tay còn lưu trên tượng, chỉ chọn những dấu đủ rõ rồi xử lý ảnh kỹ thuật số để làm nổi bật đường vân và rãnh. Họ loại các dấu trùng trên cùng bộ phận tượng nhằm hạn chế việc tính lặp dấu vết có thể đến từ một bàn tay. Tiếp đó, các nhà khoa học đo chiều rộng trung bình của đường vân — đặc điểm có xu hướng thay đổi theo tuổi — và dùng mô hình hỗn hợp Bayes, đối chiếu dấu cổ với dữ liệu dấu vân tay hiện đại thuộc nhiều nhóm tuổi và giới tính. Trong 79 dấu được phân tích, khoảng 45% có khả năng thuộc về nam giới trưởng thành, gần 33% thuộc về phụ nữ trưởng thành và khoảng 22% có thể là của trẻ em dưới 15 tuổi. Các tỷ lệ này tính trên số dấu vân tay, không phải số người. Một người có thể để lại nhiều dấu, nên không thể suy ra trực tiếp quy mô từng nhóm lao động.
Không chỉ là dấu tích của những người thợ nam
Ý nghĩa của kết quả không nằm ở việc khẳng định mọi xưởng đều có cơ cấu giống nhau, mà ở việc làm lung lay bức tranh quá đơn giản về một lực lượng chỉ gồm đàn ông trưởng thành. Nếu được xác nhận bằng chứng cứ từ các khu vực khác, phát hiện này có thể thay đổi cách giới khảo cổ nhìn nhận đội ngũ đứng sau đội quân đất nung. Những dấu vân tay xuất hiện trên đầu, cánh tay và các chi tiết như đinh tán, dây thắt lưng; phần lớn có thể hình thành khi người thợ tạo hình hoặc ghép các bộ phận. Vì thế, chúng gắn với những thao tác sản xuất cụ thể, dù chưa thể cho biết chính xác ai làm công đoạn nào. Tư liệu về lao động thủ công thời Tần cũng ghi nhận phụ nữ và trẻ em, còn trẻ nhỏ có thể đảm nhiệm việc phụ trợ hoặc học nghề. Khả năng này khiến hình ảnh xưởng sản xuất do nhà nước quản lý trở nên phức tạp và gần với một mạng lưới lao động nhiều thế hệ hơn.
Bằng chứng đáng chú ý, nhưng vẫn cần thận trọng
Dấu vân tay mở ra một cách tiếp cận hữu ích: thay vì chỉ đọc chữ khắc, ký hiệu xưởng hay thành phần đất sét, nhà khảo cổ có thể tìm dấu vết sinh học để đặt câu hỏi về con người phía sau hiện vật. Tuy vậy, đây là một manh mối thống kê chứ chưa phải hồ sơ nhân sự hoàn chỉnh. Việc suy đoán tuổi và giới tính từ đường vân có giới hạn. Đường vân của thiếu niên nam và phụ nữ trưởng thành có thể tương tự nhau; đất sét co lại khi nung cũng có thể làm thay đổi kích thước dấu. Hơn nữa, trẻ em học nghề có thể để lại dấu rõ hơn, khiến tỷ lệ của nhóm này trong mẫu bị tác động. Vì vậy, kết luận thuyết phục nhất hiện nay không phải là con số chính xác về từng nhóm thợ, mà là sự bác bỏ cách nhìn mặc định rằng nam giới trưởng thành làm toàn bộ công việc. Những vết hằn nhỏ trên tượng đang nhắc rằng quy mô của lăng mộ Tần Thủy Hoàng có thể được dựng nên bởi một lực lượng lao động đa dạng hơn ta từng nghĩ.
