Chuyển đổi số gốm: từ sản phẩm im lặng đến di sản biết kể chuyện
Chuyển đổi số gốm là quá trình các làng nghề, nghệ nhân và doanh nghiệp gốm truyền thống Việt dùng nền tảng số, dữ liệu và công nghệ mới để quảng bá, bán hàng, kể câu chuyện văn hóa của sản phẩm, đồng thời xây dựng mô hình du lịch, bảo tàng và dịch vụ giá trị gia tăng quanh di sản làng nghề, hướng đến thị trường toàn cầu.
Nghệ nhân Hà Thị Vinh gọi giai đoạn hiện nay là một “cơ hội vàng” để đánh thức và khai thác “kho báu” cha ông đã dày công gây dựng. Nhận định này không phải lời hoa mỹ: riêng Hà Nội đã có khoảng 1.350 làng có nghề, trong đó 337 làng nghề truyền thống được công nhận. Nếu khối tài sản văn hóa khổng lồ ấy tiếp tục bán sản phẩm như hàng công nghiệp, im lặng trên quầy kệ, thì lợi thế bản sắc coi như bị bỏ phí. Chuyển đổi số không chỉ là lên mạng bán hàng; đó là bước buộc phải đi nếu làng nghề muốn từ người “giữ hồn” trở thành chủ thể kinh tế trong chuỗi giá trị mới.
Bát Tràng tiên phong: khi nghệ nhân học livestream, bản đồ số và thực tế ảo
Làng nghề Bát Tràng là minh chứng rõ nhất cho cách chuyển đổi số gốm có thể thay đổi cuộc chơi. Từ chỗ phụ thuộc khách đến tận làng, các nghệ nhân bắt đầu được đào tạo kỹ năng số, kỹ năng thuyết trình, livestream và sáng tạo nội dung để chủ động đưa sản phẩm đến công chúng. Đó là bước dịch chuyển trọng tâm: nghệ nhân không chỉ nặn gốm mà còn trở thành người kể chuyện, xây thương hiệu cá nhân trên nền tảng số.
Mô hình thương mại điện tử gốm cũng dần rõ nét: fanpage, TikTok, Facebook, và hợp tác thí điểm với TikTok Shop ngay tại Bát Tràng giúp làng nghề nhận hỗ trợ kỹ thuật, tối ưu cách kể câu chuyện sản phẩm trên môi trường số. Xa hơn, tầm nhìn xây dựng bản đồ số làng nghề, bảo tàng sinh thái, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo và thực tế tăng cường được kỳ vọng mở ra lối đi mới cho xúc tiến thương mại, du lịch và công nghiệp văn hóa. Nếu được triển khai đúng hẹn khi dự án được phê duyệt, Bát Tràng có thể trở thành “studio sống” của gốm truyền thống Việt trên bản đồ số toàn cầu.
Làng nghề Hà Nội: sức mạnh kinh tế lớn nhưng đang mắc kẹt ở điểm nghẽn cũ
Nhìn rộng hơn Bát Tràng, các làng nghề Hà Nội đang mang trên vai một khối tiềm năng kinh tế không thể xem nhẹ. Doanh thu ước tính từ các làng nghề đạt hơn 25.000 tỷ đồng mỗi năm, tạo việc làm cho khoảng 800.000 lao động, và sản phẩm thủ công mỹ nghệ đã xuất khẩu tới 89 quốc gia, vùng lãnh thổ. 100 làng nghề có sản phẩm OCOP với 929 sản phẩm được xếp hạng từ 3 sao trở lên. Đây không còn là “nghề phụ” mà là một trụ cột kinh tế địa phương.
Nhưng sức mạnh ấy đang va vào những điểm nghẽn cũ. Nghệ nhân ngày càng cao tuổi, trong khi lớp trẻ ít mặn mà với nghề, dẫn tới nguy cơ đứt gãy truyền nghề trong tương lai. Hạ tầng nhiều nơi chưa đáp ứng cho hoạt động du lịch, trải nghiệm và chuyển đổi số. Đáng nói hơn, phần lớn nghệ nhân giỏi nghề nhưng khó tiếp cận kỹ năng số, khiến chuyển đổi số gốm bị chậm nhịp với nhu cầu thị trường. Nếu không tháo gỡ đồng thời cả câu chuyện hạ tầng, đào tạo và định vị thương hiệu, lượng khách và đơn hàng online sẽ mãi chỉ là tiềm năng nằm trên giấy.
Chuyển đổi số để cứu di sản làng nghề hay để di sản tự cứu mình?
Di sản làng nghề không chỉ là vài sản phẩm trưng trong tủ kính; đó là ký ức tập thể, tri thức nghề và niềm tự hào của cả cộng đồng. Làng nghề đang giữ nhiệm vụ bảo tồn văn hóa, lịch sử của đất nước được gói trong những quy trình thủ công truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng một di sản không thể sống nếu người giữ nghề không có thu nhập ổn định và nhìn thấy tương lai từ chính nghề truyền thống của mình. Khi sản xuất thủ công bị coi là “đường cùng” về kinh tế, sự đứt gãy truyền nghề là điều khó tránh.
Chuyển đổi số gốm ở đây không phải chiêu thức thời thượng, mà là cách để di sản tự cứu mình. Khi sản phẩm gắn với câu chuyện văn hóa, lịch sử, tinh hoa nghề nghiệp, giá trị của chúng được nâng lên rõ rệt. Thương mại điện tử gốm giúp mở rộng thị trường, nhưng quan trọng hơn, nội dung số có thể khơi dậy niềm tự hào, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ từ các giá trị văn hóa và di sản mà cha ông để lại. Làng nghề chỉ thực sự “sống” khi phía sau mỗi chiếc bình, chiếc chén là một câu chuyện được kể liên tục, bằng cả ngôn ngữ truyền thống lẫn ngôn ngữ số.
Từ cơ hội vàng đến chiến lược dài hơi cho gốm truyền thống Việt
Nếu coi giai đoạn hiện nay là “cơ hội vàng” cho làng nghề thì cũng phải thừa nhận đây là khoảng thời gian rất ngắn để gốm truyền thống Việt kịp bước lên chuyến tàu số hóa. Lợi thế về số lượng làng nghề, mức đóng góp kinh tế và sức hút du lịch chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành chiến lược dài hơi cho chuyển đổi số gốm. Điều đó đòi hỏi ba trụ cột: đào tạo kỹ năng số cho nghệ nhân, nâng cấp hạ tầng và dịch vụ du lịch, cùng một hệ sinh thái nội dung, thương mại điện tử gốm và công nghệ mới đồng bộ.
Bát Tràng đang đi những bước đầu tiên với đào tạo livestream, xây dựng bảo tàng, thử nghiệm nền tảng số. Đây nên được coi là phòng thí nghiệm để nhân rộng mô hình sang các làng nghề khác của Hà Nội và cả nước. Quan điểm cần giữ vững là: công nghệ phải phục vụ “hồn cốt” chứ không thay thế bản sắc. Khi chiếc điện thoại chỉ là công cụ để kể tốt hơn câu chuyện của làng nghề, gốm truyền thống Việt mới có thể tự tin bước ra thị trường quốc tế mà không đánh mất điều làm nên giá trị của mình.
