Gốm sứ Bát Tràng khi lịch sử bước vào từng đường nét
“Gốm sứ kể chuyện lịch sử” là bộ tác phẩm gốm sứ Bát Tràng dùng ngôn ngữ hình khối, họa tiết khắc nổi và màu men truyền thống để tái hiện các huyền sử, trận đánh và dấu mốc thống nhất đất nước, giúp công chúng tiếp cận những câu chuyện dựng nước, giữ nước một cách trực quan, gần gũi và giàu cảm xúc hơn. Điểm mấu chốt của bộ sưu tập này không phải ở số lượng tác phẩm, mà ở quan niệm: lịch sử chỉ thực sự sống khi bước ra khỏi trang sách và đi vào đời sống thẩm mỹ hàng ngày. Khi một bình gốm mang hình ảnh Hai Bà Trưng hay chiến thắng Bạch Đằng, nó trở thành vật đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản gốm Việt và dòng chảy văn hóa đương thời. Ý tưởng do ông Vũ Đình Mạnh – người sáng lập thương hiệu Không gian gốm Bát Tràng – khởi xướng, từ mong muốn “dùng chính chất liệu cổ truyền của cha ông để kể lại những trang sử hào hùng của dân tộc”.
Nghiên cứu công phu: từ trang sử đến bề mặt men gốm
Đằng sau mỗi tác phẩm gốm lịch sử là một khối lao động trí tuệ và tay nghề đáng nể. Ê-kíp thực hiện phải “tìm đọc hàng nghìn trang tài liệu để lựa chọn chi tiết sao cho phù hợp” trước khi chuyển hóa chúng thành hình ảnh trên gốm. Ở đây, nghệ nhân gốm truyền thống không còn chỉ là người làm đồ dùng, mà trở thành đồng tác giả với sử gia, họa sĩ và nhà điêu khắc. Ông Vũ Văn Đức, Giám đốc Công ty cổ phần Sứ Việt, nhấn mạnh việc chuyển tải câu chuyện lịch sử sang ngôn ngữ gốm đòi hỏi sự tính toán kỹ lưỡng: chọn khoảnh khắc nào, nhân vật nào, chi tiết nào đủ sức nén tinh thần thời đại vào một bề mặt hữu hạn. Có những chi tiết phải làm lại tới 10 lần, mất 12 ngày đêm mới hoàn thiện. Sự cầu toàn này cho thấy một lựa chọn dứt khoát: nếu đã dùng gốm để kể chuyện lịch sử, thì mỗi đường khắc nổi phải đủ sức thuyết phục cả về mỹ thuật lẫn độ chính xác.
Từ “Con Rồng cháu Tiên” đến “Đất nước trọn niềm vui”: lịch sử được chạm nổi
Bộ tác phẩm trải dài từ huyền sử nguồn cội đến những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và hành trình thống nhất đất nước. “Con Rồng cháu Tiên” tái hiện huyền tích về gốc gác dân tộc; “Ngô Quyền đại thắng Bạch Đằng”, “Nam Quốc Sơn Hà”, “Hịch tướng sĩ”, “Quang Trung đại phá quân Thanh”, “Hai Bà Trưng khởi nghĩa” được khắc lên các thạp, bình gốm lớn như những bản trường ca bằng đất và lửa. Mỗi tác phẩm gốm lịch sử là một lát cắt thời gian, để người xem nhận ra lịch sử không trừu tượng mà hiện diện trong từng áo giáp, vũ khí, nét mặt tướng sĩ. Đặc biệt, bức tranh gốm panorama “Đất nước trọn niềm vui” cao 2m, dài 8m, ghép từ nhiều mảnh gốm, tái hiện dấu mốc cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Hà Nội 12 ngày đêm, Thành cổ Quảng Trị, Huế, giây phút xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập được kể lại không bằng chữ mà bằng lớp men mộc mạc và đường khắc công phu – đó là lựa chọn dùng ký ức chiến tranh để nhắc về giá trị hòa bình hôm nay.
Kỹ thuật gốm truyền thống và bước phát triển mới của di sản gốm Việt
Nếu lịch sử là nội dung, thì kỹ thuật gốm truyền thống chính là ngôn ngữ. Nghệ nhân Phạm Minh Quang – người có gần 40 năm làm nghề – chia sẻ thách thức lớn nhất là chuyển ý tưởng thành hình khối trên gốm, đồng thời giữ thần thái nhân vật và tinh thần thời đại. Điều đó buộc nghệ nhân gốm truyền thống phải nghiên cứu kỹ nhân vật, bối cảnh, rồi mới vuốt gốm, khắc chi tiết, xử lý men. Với gốm, màu sắc trước và sau khi nung thay đổi, nên kinh nghiệm tính toán sắc độ cuối cùng quyết định thành bại của tác phẩm. Đáng chú ý, bộ gốm đã phục hồi nhiều loại men cổ, đồng thời thử nghiệm dòng men mới, kết hợp kỹ thuật chế tác công phu, tạo nên một bước phát triển mới cho gốm sứ Việt. Theo nhà nghiên cứu Trịnh Quang Vũ, chính việc mạnh dạn làm thạp, tượng, bình gốm quy mô lớn, kết hợp điêu khắc và hội họa đã mở rộng không gian sáng tạo của gốm Việt, khiến di sản gốm Việt mang được sức nặng của những câu chuyện lịch sử dài lâu.
Tác động với công chúng và thông điệp từ Bát Tràng
Điều đáng nói là bộ tác phẩm không dừng ở danh nghĩa một dự án nghệ thuật mà đã đi vào đời sống văn hóa. Khi lịch sử được thể hiện trên gốm, “những sự kiện sẽ trở nên gần gũi và trực quan hơn” với công chúng. Các tác phẩm đã được lựa chọn giới thiệu tại nhiều sự kiện văn hóa, nghệ thuật quan trọng, góp phần lan tỏa câu chuyện lịch sử, văn hóa Việt Nam tới khán giả trong nước và bạn bè quốc tế. Với người trẻ, việc đứng trước một bình gốm khắc nổi cảnh Quang Trung hành quân hay một bức tranh gốm về ngày thống nhất có thể hiệu quả hơn nhiều giờ học khô khan. Ở góc độ di sản, dự án cho thấy làng gốm Bát Tràng không chỉ gìn giữ mà còn chủ động tái định nghĩa giá trị của mình: gốm sứ Bát Tràng có thể trở thành “bảo tàng lịch sử” bằng đất nung, nơi mỗi tác phẩm vừa là chứng nhân ký ức, vừa là minh chứng cho sức sống của di sản gốm Việt trong thời hiện đại.
